Khoảng một phần ba người trưởng thành ở Mỹ bị cận thị. Tại Đông Á, tỷ lệ này còn cao hơn, đặc biệt ở Việt Nam, nơi cận thị trong nhóm trẻ sống ở đô thị lên tới 40-50%. Nghiên cứu mới của Đại học Houston gợi mở một hướng điều trị đơn giản: chỉ một giọt atropine liều thấp mỗi ngày có thể giúp kiểm soát cận thị ở người lớn trong 24 giờ.

Atropine là gì, vì sao hữu ích?

Atropine là hoạt chất chiết xuất từ cây cà độc dược (belladonna), được sử dụng trong y khoa hàng thế kỷ. Ở liều cao, thuốc làm giãn đồng tử và liệt cơ thể mi, thường dùng khi khám mắt. Ở liều rất thấp (0,01-0,1%), atropine có thể làm chậm quá trình kéo dài trục nhãn cầu, cơ chế chính khiến cận thị tiến triển.

Có thể hình dung nhãn cầu như một quả bóng. Cận thị xảy ra khi nhãn cầu bị kéo dài, khiến ánh sáng hội tụ trước võng mạc thay vì đúng trên võng mạc. Atropine liều thấp giống như một "phanh nhẹ", giúp nhãn cầu không tiếp tục kéo dài.

Nghiên cứu nói gì?

Giáo sư Lisa Ostrin và nghiên cứu viên sau tiến sĩ Barsha Lal tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi trên 20 người trưởng thành khỏe mạnh. Mỗi người trải qua 5 phiên thử nghiệm riêng biệt, được nhỏ một giọt atropine hoặc giả dược vào mắt phải. Kết quả đo sau 1 giờ và 24 giờ cho thấy:

Atropine ở nồng độ 0,01-0,1% tạo ra thay đổi rõ rệt về kích thước đồng tử và khả năng điều tiết. Hiệu quả kéo dài ít nhất 24 giờ. Quan trọng hơn, nghiên cứu xác nhận thuốc không thay đổi chiều dài trục nhãn cầu, không ảnh hưởng đến độ dày võng mạc hay hắc mạc trong 24 giờ theo dõi.

An toàn đến đâu?

Giáo sư Ostrin cho biết: "Kết quả cho thấy một lần nhỏ atropine không làm thay đổi chiều dài trục nhãn cầu, độ dày võng mạc hay hắc mạc trong 24 giờ, nhưng có thể tạm thời ảnh hưởng đến tưới máu bề mặt võng mạc." Nói đơn giản, thuốc tác động lên chức năng như điều tiết và đồng tử, nhưng chưa ghi nhận tổn thương cấu trúc mắt trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, "tạm thời ảnh hưởng tưới máu võng mạc" nghĩa là lưu lượng máu đến lớp mạch máu bề mặt võng mạc có thay đổi nhỏ. Đây là phát hiện cần theo dõi dài hạn nhưng không phải dấu hiệu báo động.

Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, atropine liều thấp đã được một số phòng khám mắt lớn tại TP.HCM và Hà Nội kê đơn cho trẻ em cận thị tiến triển. Tuy nhiên, phần lớn bệnh nhân là trẻ em dưới 18 tuổi, và việc sử dụng cho người lớn còn hạn chế.

Nghiên cứu này mở ra triển vọng cho hàng triệu người lớn bị cận thị, phải phụ thuộc vào kính. Khi thời gian nhìn màn hình tăng lên theo lối sống hiện đại, nhu cầu kiểm soát cận thị không còn chỉ giới hạn ở tuổi dậy thì. Người Việt có thói quen dùng điện thoại trung bình 6-7 giờ/ngày, một trong những yếu tố thúc đẩy cận thị tiến triển ngay cả ở tuổi trưởng thành.

Hạn chế cần lưu ý

Nghiên cứu chỉ theo dõi 20 người trong 24 giờ ở mỗi phiên. Đây mới là bước đầu làm rõ cơ chế tác dụng, chưa phải thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 quy mô lớn. Hiệu quả kiểm soát cận thị dài hạn ở người lớn cần thêm nghiên cứu kéo dài nhiều năm với hàng trăm bệnh nhân.

Tác dụng phụ phổ biến nhất của atropine liều thấp là nhạy sáng, do đồng tử giãn nhẹ, và khó nhìn gần tạm thời. Người lái xe ban đêm hoặc làm việc đòi hỏi nhìn gần liên tục cần trao đổi kỹ với bác sĩ.

Lời khuyên thực tế

Nếu độ cận của bạn tăng hơn 0,5 diop mỗi năm, hãy hỏi bác sĩ nhãn khoa về atropine liều thấp. Thuốc không thay thế kính hay phẫu thuật LASIK, nhưng có thể làm chậm tốc độ tiến triển của cận thị. Nên kết hợp với quy tắc 20-20-20, tức cứ 20 phút nhìn màn hình thì nghỉ 20 giây và nhìn xa khoảng 6 mét, đồng thời duy trì thời gian ở ngoài trời ít nhất 2 giờ mỗi ngày và kiểm tra mắt định kỳ 6 tháng một lần.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Eye and Vision, mở đường cho các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn về atropine liều thấp ở người trưởng thành.