Một phát hiện không ai ngờ tới
Nếu có người nói với bạn rằng một loại thuốc tiêm chữa tiểu đường, vốn nổi tiếng vì giúp giảm cân, lại có thể làm giảm gần 40% số cơn hen suyễn tái phát, phản ứng đầu tiên chắc chắn là "thật vậy sao?". Nhưng đó chính xác là những gì các nhà khoa học tại Anh vừa công bố tại một hội nghị hô hấp quốc tế lớn diễn ra ở Barcelona. Semaglutide, hoạt chất chính trong hai loại thuốc nổi tiếng Ozempic và Wegovy, không chỉ giúp kiểm soát đường huyết và cân nặng mà dường như còn mang lại một lợi ích phụ bất ngờ cho lá phổi.
Nhóm nghiên cứu do giáo sư Chloe Bloom, chuyên gia dịch tễ học hô hấp tại Đại học Imperial College London, dẫn đầu, phát hiện những người dùng semaglutide để điều trị tiểu đường hoặc béo phì và đồng thời mắc hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) có số đợt kịch phát ít hơn hẳn so với người dùng một loại thuốc tiểu đường khác. Đây là thông tin đáng chú ý với hàng triệu người Việt đang sống chung với cả hai nhóm bệnh chuyển hóa và hô hấp cùng lúc.
GLP-1 hoạt động như thế nào, giải thích kiểu dễ hiểu
Để hiểu vì sao một thuốc tiểu đường có thể ảnh hưởng tới phổi, cần biết semaglutide thuộc nhóm thuốc gọi là GLP-1, viết tắt của một loại hormone mà ruột non tiết ra tự nhiên mỗi khi ta ăn no. Hormone này giống như một "người quản lý" âm thầm trong cơ thể, có nhiệm vụ báo cho não biết đã no, làm dạ dày tiêu hóa chậm lại, và nhắc tuyến tụy tiết insulin đúng lúc để đường huyết không tăng vọt.
Thuốc semaglutide thực chất là phiên bản tổng hợp, tác dụng kéo dài của hormone này. Hãy hình dung cơ thể như một khu phố đông đúc, còn tình trạng viêm mạn tính giống như tình trạng kẹt xe lan khắp các con đường, từ mạch máu đến đường thở. Khi GLP-1 điều tiết được luồng giao thông trao đổi chất, giảm cân, giảm đường huyết, giảm mỡ nội tạng, nó dường như đồng thời làm dịu bớt phản ứng viêm toàn thân, kể cả ở đường hô hấp, nơi tình trạng viêm là nguyên nhân cốt lõi gây ra các cơn hen suyễn và đợt cấp COPD. Đây vẫn là một giả thuyết đang được nghiên cứu, chứ chưa phải cơ chế đã được chứng minh hoàn toàn.
Con số cụ thể từ nghiên cứu, và những gì nó chưa chứng minh được
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu hồ sơ bệnh án điện tử của hơn 80.000 người tại Anh, được chia thành bốn nghiên cứu song song, mỗi nghiên cứu phân tích từ 20.000 đến 22.000 người. Các nhà khoa học so sánh nhóm bệnh nhân mới bắt đầu dùng thuốc nhóm GLP-1 với nhóm dùng sulfonylurea, một loại thuốc tiểu đường khác, ở những người đã có sẵn bệnh hen suyễn hoặc COPD.
Kết quả cho thấy nhóm dùng semaglutide giảm gần 40% số đợt hen suyễn kịch phát và giảm 20% số đợt cấp COPD so với nhóm dùng sulfonylurea. Điều thú vị là không phải mọi thuốc trong nhóm GLP-1 đều cho hiệu quả tương tự: các hoạt chất khác như liraglutide, dulaglutide hay exenatide lại không cho thấy mối liên quan rõ ràng nào với việc giảm cơn kịch phát đường hô hấp, dù cùng nhóm thuốc. Điều này gợi ý rằng ngay cả trong cùng một họ thuốc, mỗi hoạt chất cũng có thể tác động khác nhau lên cơ thể.
Cần nói rõ đây là một nghiên cứu quan sát hồi cứu, tức chỉ dựa trên dữ liệu có sẵn để tìm mối liên quan, không phải thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, nên chưa thể khẳng định semaglutide là nguyên nhân trực tiếp gây ra sự cải thiện này. Giáo sư Bloom cũng nhấn mạnh rằng những phát hiện này đáng khích lệ, nhưng bản thân chúng chưa đủ để làm thay đổi quyết định điều trị. Giới chuyên môn cho rằng cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác nhận trước khi đưa semaglutide vào phác đồ điều trị hen suyễn hay COPD chính thức.
Ý nghĩa với người Việt: gánh nặng kép chuyển hóa và hô hấp
Thông tin này đặc biệt đáng quan tâm với Việt Nam, nơi hai nhóm bệnh nói trên đang gia tăng song song. Theo thống kê gần đây, khoảng 16,8% người trưởng thành từ 25 đến 64 tuổi tại Việt Nam bị béo phì, còn tỷ lệ mắc đái tháo đường đã lên tới khoảng 7,3% dân số, tương đương gần 7 triệu người. Cùng lúc đó, ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, cộng với tỷ lệ hút thuốc lá còn cao, khiến hen suyễn và COPD tiếp tục là gánh nặng y tế lớn, đặc biệt ở người lớn tuổi.
Không ít gia đình Việt có người thân vừa bị tiểu đường tuýp 2 hoặc thừa cân, vừa bị khó thở, ho kéo dài do bệnh phổi. Nếu mối liên hệ giữa semaglutide và giảm đợt kịch phát hô hấp được xác nhận qua các nghiên cứu sâu hơn, đây có thể là hướng đi giúp bác sĩ nhìn bệnh nhân một cách toàn diện hơn, thay vì điều trị tiểu đường và bệnh phổi tách rời nhau. Bạn đọc quan tâm đến các bệnh lý chuyển hóa như tiểu đường tuýp 2 có thể theo dõi thêm tại chuyên mục tiểu đường của VnRead. Tuy nhiên, cần lưu ý semaglutide hiện có giá khá cao và phần lớn chưa được bảo hiểm y tế trong nước chi trả cho mục đích giảm cân, nên việc tiếp cận thuốc này ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế.
Vậy bạn nên làm gì ngay hôm nay
Trước khi vội vàng nghĩ đến việc xin bác sĩ kê semaglutide chỉ vì lý do hô hấp, hãy nhớ đây vẫn là phát hiện bước đầu. Dưới đây là vài việc thiết thực có thể làm ngay.
Nếu bạn đang dùng semaglutide hoặc thuốc GLP-1 khác để điều trị tiểu đường hoặc béo phì và đồng thời có hen suyễn hay COPD, đừng tự ý thay đổi liều hay ngừng thuốc, mà hãy ghi lại tần suất các cơn khó thở để trao đổi với bác sĩ trong lần tái khám tới. Nếu bạn chỉ bị hen suyễn hoặc COPD mà không có tiểu đường hay béo phì, không nên tự tìm mua semaglutide với hy vọng cải thiện bệnh phổi, vì thuốc chưa được phê duyệt cho mục đích này và có thể gây tác dụng phụ không cần thiết. Nếu bạn thuộc nhóm thừa cân hoặc tiền tiểu đường, đây là thời điểm tốt để hỏi bác sĩ về việc kiểm soát cân nặng và đường huyết một cách bài bản, vừa tốt cho tim mạch, vừa có thể có lợi cho hệ hô hấp về lâu dài. Đồng thời, hãy chủ động giảm tiếp xúc với khói thuốc lá và không khí ô nhiễm, đây vẫn là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đợt cấp hen suyễn và COPD, bất kể bạn có dùng thuốc gì. Cuối cùng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hô hấp hoặc nội tiết trước khi thay đổi bất kỳ phác đồ điều trị nào, đặc biệt nếu bạn đang mắc đồng thời cả bệnh chuyển hóa và bệnh phổi mạn tính.
Khoa học vẫn đang trong giai đoạn tìm hiểu mối liên hệ này, nhưng câu chuyện đằng sau nó nhắc chúng ta một điều quen thuộc: cơ thể con người không vận hành theo từng bộ phận riêng lẻ. Một hormone điều tiết đường huyết hóa ra cũng có thể len lỏi tác động đến từng hơi thở. Đó là lý do vì sao việc chăm sóc sức khỏe tổng thể, thay vì chỉ nhìn vào một chỉ số hay một cơ quan, luôn là hướng đi bền vững nhất. Bạn đọc có thể theo dõi thêm các cập nhật y khoa tại chuyên mục Sức Khỏe của VnRead.
