Hình dung thế này: một người sống chung với HIV phải nhớ uống thuốc kháng virus vào đúng một khung giờ mỗi ngày, suốt hàng chục năm, chỉ cần quên vài lần liên tiếp là virus có thể tái hoạt động. Nhưng nếu con số đó giảm từ 365 lần một năm xuống chỉ còn 52 lần thì sao? Đó chính xác là điều một nghiên cứu vừa công bố tại Hội nghị AIDS Quốc tế lần thứ 26 tổ chức tại Rio de Janeiro đang chứng minh: một viên thuốc phối hợp hai hoạt chất islatravir và lenacapavir, uống mỗi tuần một lần, duy trì được mức ức chế virus HIV gần như tương đương phác đồ uống hàng ngày quen thuộc. Đây không phải lời quảng cáo mà là kết quả từ hai thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 với hàng trăm người tham gia tại nhiều quốc gia.

Khoa học đằng sau viên thuốc một lần mỗi tuần

Để hiểu vì sao một viên thuốc có thể có tác dụng kéo dài cả tuần, hãy tưởng tượng virus HIV như một kẻ trộm cần hai bước để đột nhập và tồn tại trong nhà: sao chép mã khóa và xây tổ ẩn náu. Islatravir thuộc nhóm ức chế chuyển vị enzyme sao chép ngược của HIV, nói đơn giản là nó chặn đứng bước virus tự nhân bản vật liệu di truyền, giống như làm hỏng chiếc máy photocopy mà virus dùng để tạo bản sao chính nó. Lenacapavir thì tấn công vào một mục tiêu khác: lớp vỏ protein hình nón bao bọc vật liệu di truyền của virus, gọi là capsid. Thuốc này khiến lớp vỏ đó biến dạng, khiến virus không thể lắp ráp hoàn chỉnh hoặc xâm nhập vào nhân tế bào để gây nhiễm. Điều đặc biệt là cả hai hoạt chất đều có thời gian bán hủy trong cơ thể rất dài, tức là chúng phân hủy chậm và duy trì nồng độ đủ để ức chế virus trong nhiều ngày liền, tương tự như một viên pin sạc chậm nhưng dùng được lâu, thay vì loại pin phải cắm sạc mỗi tối. Chính đặc tính dược động học này cho phép các nhà khoa học thiết kế một lịch uống thuốc thưa hơn nhiều so với các phác đồ kháng virus truyền thống.

Bằng chứng từ hai thử nghiệm lâm sàng

Hai nghiên cứu mang tên ISLEND-1 và ISLEND-2 đã tuyển chọn những người đang điều trị HIV ổn định, có tải lượng virus đã được ức chế tốt bằng phác đồ hàng ngày, sau đó chuyển ngẫu nhiên một nhóm sang uống viên phối hợp islatravir/lenacapavir mỗi tuần một lần trong khi nhóm còn lại tiếp tục phác đồ cũ. Trong ISLEND-1, nơi nhóm đối chứng dùng thuốc Biktarvy quen thuộc, sau 48 tuần có 93,4% người dùng thuốc mới duy trì được mức ức chế virus, so với 92,4% ở nhóm dùng thuốc hàng ngày, một kết quả được đánh giá là không thua kém về mặt thống kê. ISLEND-2 với 626 người tham gia tại 13 quốc gia cho kết quả tương tự: 95,2% ở nhóm dùng thuốc mới so với 95,5% ở nhóm điều trị chuẩn. Không có trường hợp nào phát sinh tình trạng kháng thuốc mới, và tác dụng phụ phổ biến nhất chỉ là buồn nôn, đau đầu hoặc tiêu chảy nhẹ, xảy ra ở dưới 5% người tham gia. Cần nói rõ đây vẫn là dữ liệu sơ bộ từ thử nghiệm giai đoạn 3, thuốc chưa được các cơ quan quản lý dược phẩm phê duyệt chính thức, và các nhà sản xuất mới đang chuẩn bị hồ sơ nộp cấp phép dựa trên những kết quả này.

Ý nghĩa với người Việt Nam

Tại Việt Nam, tính đến cuối năm 2024 có khoảng 245.762 người đang sống chung với HIV được ghi nhận trên cả nước, trong đó hơn 184.000 người đang điều trị bằng thuốc kháng virus ARV, phần lớn được bảo hiểm y tế chi trả. Đáng chú ý, khoảng 96% người đang điều trị đạt được mức ức chế virus dưới ngưỡng lây truyền, một con số cho thấy hệ thống y tế trong nước đã làm khá tốt việc kiểm soát dịch. Tuy vậy, một khảo sát tại Long An năm 2025 cho thấy tỷ lệ tuân thủ điều trị đầy đủ chỉ đạt khoảng 75%, phản ánh thực tế rằng việc nhớ uống thuốc mỗi ngày trong nhiều năm liền vẫn là gánh nặng tâm lý không nhỏ, đặc biệt với người phải giấu thuốc khỏi gia đình hoặc đồng nghiệp vì lo ngại kỳ thị. Một phác đồ chỉ cần uống mỗi tuần một lần, nếu được phê duyệt và đưa vào sử dụng rộng rãi, có thể giảm đáng kể tần suất phải đối mặt với nỗi lo bị phát hiện đang sống chung với HIV, đồng thời giảm áp lực ghi nhớ cho những người có lịch sinh hoạt không ổn định như lao động thời vụ hay người sống ở vùng sâu vùng xa khó tiếp cận cơ sở y tế thường xuyên. Dù vậy, giá thành, thời gian phê duyệt tại Việt Nam và khả năng đưa vào danh mục bảo hiểm y tế vẫn là những ẩn số cần thời gian trả lời.

Những việc có thể làm ngay hôm nay

Trước khi thuốc mới được phê duyệt và phổ biến, người đang sống chung với HIV và người thân có thể chủ động một số việc cụ thể. Thứ nhất, duy trì đều đặn lịch uống ARV hiện tại và đặt nhắc nhở bằng điện thoại nếu hay quên, vì tuân thủ tốt phác đồ hiện có vẫn là cách hiệu quả nhất để giữ tải lượng virus ở mức an toàn ngay lúc này. Thứ hai, tái khám và xét nghiệm tải lượng virus định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc dù cảm thấy khỏe mạnh. Thứ ba, nếu quan tâm đến các phác đồ mới như thuốc uống mỗi tuần hoặc thuốc tiêm tác dụng kéo dài đã có tại một số cơ sở, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để được tư vấn về thời điểm và điều kiện phù hợp, vì mỗi người có tình trạng sức khỏe khác nhau. Thứ tư, người thân và cộng đồng nên tránh những lời nói hoặc hành động mang tính kỳ thị, vì áp lực xã hội chính là một trong những rào cản lớn khiến người bệnh trì hoãn xét nghiệm hoặc điều trị. Cuối cùng, với những ai chưa từng xét nghiệm HIV, đây vẫn là bước đầu tiên quan trọng nhất, bởi phát hiện sớm và điều trị kịp thời luôn mang lại kết quả tốt hơn nhiều so với việc chờ đợi. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi bất kỳ quyết định điều trị nào.