Nếu ai đó nói với bạn rằng có một loại nấm gần như miễn nhiễm với hầu hết thuốc điều trị, có thể sống lặng lẽ trên da người khỏe mạnh suốt nhiều tháng mà không gây triệu chứng gì, rồi chỉ chờ cơ hội tấn công người yếu thế trong bệnh viện, nghe cứ như kịch bản phim khoa học viễn tưởng. Nhưng đó chính xác là những gì đang diễn ra tại Mỹ với một loại nấm men mang tên Candida auris, hiện đã được ghi nhận tại 23 bang, với tỷ lệ tử vong ở những ca nhiễm nặng nhất có thể lên đến 72%.

Candida auris là gì mà đáng sợ đến vậy

Candida auris là một loại nấm men, lần đầu được phát hiện tại Nhật Bản năm 2009 và ghi nhận ca đầu tiên ở Mỹ vào năm 2016. Điều khiến giới y khoa lo ngại không phải vì nó gây bệnh dữ dội, mà vì nó cực kỳ khó tiêu diệt. Nếu ví thuốc kháng nấm như những chiếc chìa khóa được thiết kế để mở đúng một ổ khóa trên bề mặt tế bào nấm, thì Candida auris giống như một ổ khóa đã tự thay đổi hình dạng, khiến phần lớn chìa khóa hiện có không còn vừa nữa. Trong y văn đã ghi nhận một số chủng kháng cùng lúc cả ba nhóm thuốc kháng nấm chính, nghĩa là gần như hết lựa chọn điều trị. Đáng chú ý hơn, nấm này có thể bám và tồn tại nhiều tháng trên da người, thiết bị y tế, tay nắm cửa, giường bệnh, và không bị tiêu diệt bởi một số loại dung dịch khử khuẩn thông thường vẫn dùng trong bệnh viện. Đó là lý do Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) xếp Candida auris vào nhóm mối đe dọa kháng thuốc khẩn cấp, loại nấm đầu tiên từng được xếp ở mức cảnh báo cao nhất này.

Con số biết nói: từ vài ca lẻ tẻ đến hàng nghìn ca mỗi năm

Số liệu là phần đáng chú ý nhất của câu chuyện. Theo dữ liệu CDC, năm 2024 nước Mỹ ghi nhận 6.304 ca lâm sàng Candida auris, nối dài xu hướng tăng liên tục kể từ năm 2016. Tính đến cuối tháng 7 năm 2026, đã có hơn 3.400 ca xác nhận trải rộng trên 23 bang. Texas dẫn đầu với 715 ca, theo sau là Michigan với 518 ca, Illinois 379 ca, Ohio 218 ca, Maryland 184 ca, Nevada và New Jersey cùng 166 ca, Arizona 151 ca, Virginia 119 ca. Về đối tượng nguy cơ, khoảng 9 trên 10 ca nhiễm lâm sàng rơi vào người từ 45 tuổi trở lên, phần lớn đang điều trị tại bệnh viện, thở máy, đặt ống thông tĩnh mạch hoặc ống thông tiểu, hoặc sống tại cơ sở chăm sóc dài hạn. Với những ca nhiễm xâm lấn vào máu, các nghiên cứu công bố cho thấy tỷ lệ tử vong dao động khá rộng, từ khoảng 30% đến 72%, tùy nghiên cứu và tình trạng bệnh nền của bệnh nhân. Cần nói rõ đây là mối liên quan chứ chưa hẳn là quan hệ nhân quả thuần túy, vì phần lớn người tử vong vốn đã mắc bệnh nặng từ trước. Candida auris là yếu tố cộng hưởng chứ không phải nguyên nhân duy nhất. Một điểm đáng lưu ý khác là người có hệ miễn dịch khỏe mạnh hiếm khi phát bệnh, nhưng vẫn có thể mang mầm bệnh không triệu chứng và âm thầm lây cho người khác, điều này khiến việc kiểm soát dịch trở nên khó khăn hơn nhiều so với các bệnh nhiễm trùng thông thường.

Người Việt có cần lo lắng không

Câu trả lời ngắn gọn là có, nhưng không cần hoảng loạn. Việt Nam đã ghi nhận những ca Candida auris đầu tiên tại Bệnh viện Chợ Rẫy, Thành phố Hồ Chí Minh, trong một loạt ca tại khoa Hô hấp giai đoạn hậu đại dịch COVID-19. Các bệnh nhân trong loạt ca này đều có nhiều bệnh nền, từng dùng kháng sinh phổ rộng kéo dài hoặc trải qua phẫu thuật, thủ thuật xâm lấn, và phần lớn không qua khỏi. Đây chỉ là một loạt ca nhỏ với năm bệnh nhân nên chưa thể suy ra tỷ lệ tử vong chung cho cả nước, nhưng là lời nhắc thực tế rằng loại nấm này không còn là chuyện ở đâu xa. Bối cảnh đáng lo ở Việt Nam là tình trạng kháng kháng sinh vốn đã âm ỉ nhiều năm tại các bệnh viện tuyến trên, một phần do thói quen dùng kháng sinh phổ rộng khi chưa thật sự cần thiết, cộng với việc kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện chưa đồng đều giữa các cơ sở y tế và tình trạng quá tải phòng bệnh. Đây chính là môi trường mà một loại nấm bám dai như Candida auris có thể tận dụng, đặc biệt với người phải nằm viện dài ngày, đặt ống thông hoặc thở máy. Với lĩnh vực sức khỏe, đây là lời nhắc rằng kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện không chỉ là chuyện của riêng nước Mỹ.

Vậy bạn nên làm gì

Thứ nhất, nếu người thân đang nằm viện dài ngày, nhất là tại khoa hồi sức tích cực hoặc có đặt ống thông, hãy chủ động hỏi điều dưỡng và bác sĩ về quy trình khử khuẩn tay và thiết bị, đây là quyền chính đáng của người bệnh và thân nhân. Thứ hai, tuyệt đối không tự ý xin hoặc tự dùng kháng sinh, thuốc kháng nấm khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì lạm dụng thuốc chính là động lực lớn nhất thúc đẩy tình trạng kháng thuốc. Thứ ba, nếu bạn hoặc người thân thuộc nhóm nguy cơ cao, trên 45 tuổi, có bệnh nền nặng, vừa phẫu thuật hoặc suy giảm miễn dịch, và xuất hiện sốt kéo dài không rõ nguyên nhân sau một đợt nằm viện, hãy báo ngay cho bác sĩ để được xét nghiệm thay vì tự chẩn đoán tại nhà. Thứ tư, rửa tay đúng cách trước và sau khi chăm sóc người bệnh, dù nghe đơn giản nhưng vẫn là biện pháp rẻ tiền và hiệu quả nhất để ngăn lây lan trong môi trường bệnh viện. Cuối cùng, nếu gia đình có kế hoạch điều trị dài ngày tại các cơ sở y tế ở nước ngoài đang ghi nhận ổ dịch, nên chủ động hỏi bệnh viện về chương trình sàng lọc Candida auris nếu thuộc nhóm nguy cơ cao. Đây là những thông tin mang tính tham khảo, mọi quyết định điều trị hay xét nghiệm cụ thể, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để được tư vấn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.