Một nghiên cứu theo dõi tới 43 năm trên 131.821 người, công bố trên JAMA, cho thấy người uống cà phê hoặc trà chứa caffeine ở mức vừa phải có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn nhóm không dùng. Kết quả này củng cố giả thuyết rằng caffeine và các hợp chất sinh học trong cà phê, trà có thể góp phần bảo vệ não bộ về lâu dài.

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu do các nhà khoa học tại Harvard, Mass General Brigham và Broad Institute thực hiện, dựa trên dữ liệu của Nurses’ Health Study và Health Professionals Follow-Up Study. Trong thời gian theo dõi, nhóm nghiên cứu thu thập dữ liệu ăn uống định kỳ, ghi nhận chẩn đoán sa sút trí tuệ, tình trạng suy giảm nhận thức và kết quả các bài kiểm tra nhận thức. Dữ liệu được theo dõi đến năm 2023. Trong thời gian nghiên cứu, 11.033 ca sa sút trí tuệ mới được ghi nhận.

Nhóm nghiên cứu phân tích lượng cà phê, trà và caffeine người tham gia tiêu thụ, sau đó so sánh nguy cơ sa sút trí tuệ giữa các mức sử dụng khác nhau. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi, giới, trình độ học vấn, chỉ số khối cơ thể, hút thuốc, vận động và bệnh nền, nhóm dùng cà phê chứa caffeine ở mức cao hơn có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn, với HR 0,82 trong một số phân tích.

Cơ chế có thể bảo vệ não bộ

Các nhà khoa học cho rằng mối liên hệ này có thể đến từ nhiều cơ chế song song. Thứ nhất, caffeine có thể tác động lên thụ thể adenosine A2A trong não, qua đó liên quan đến phản ứng viêm thần kinh, một yếu tố góp phần vào thoái hóa tế bào thần kinh. Thứ hai, cà phê và trà chứa nhiều polyphenol, trong đó có axit chlorogenic ở cà phê và EGCG ở trà xanh. Các hợp chất này có khả năng chống oxy hóa, giúp hạn chế tổn thương tế bào do gốc tự do.

Thứ ba, một số nghiên cứu trước đây gợi ý caffeine có thể hạn chế sự tích tụ protein beta-amyloid và tau trong não, hai dấu ấn sinh học đặc trưng của bệnh Alzheimer. Tuy nhiên, nhóm tác giả nhấn mạnh nghiên cứu chưa chứng minh quan hệ nhân quả, vì đây là nghiên cứu quan sát, không phải thử nghiệm lâm sàng có đối chứng. Dù vậy, thời gian theo dõi dài và cỡ mẫu lớn giúp kết quả có sức nặng hơn nhiều nghiên cứu trước về cùng chủ đề.

Mức dùng hợp lý và cảnh báo

Nhóm dùng nhiều hơn không nhất thiết ghi nhận thêm lợi ích. Một số phân tích cho thấy lợi ích có thể chững lại hoặc giảm khi lượng caffeine quá cao. Tiến sĩ Elzbieta Kuzma, trưởng nhóm nghiên cứu, cho biết caffein quá liều có thể gây rối loạn giấc ngủ, tăng cortisol, và tác động tiêu cực đến sức khỏe tim mạch, triệt tiêu một phần lợi ích thần kinh. Mức 2-3 tách mỗi ngày, tương đương khoảng 200-300 mg caffeine tùy cách pha, thường được xem là mức vừa phải với đa số người trưởng thành.

Các chuyên gia cũng lưu ý rằng cách pha chế ảnh hưởng đến kết quả. Cà phê phin hoặc espresso thường chứa nhiều caffeine hơn cà phê hòa tan, tùy lượng bột và dung tích mỗi khẩu phần. Trà xanh thường giữ được nhiều catechin hơn trà đen do khác biệt trong quá trình chế biến. Thêm nhiều đường hoặc kem béo có thể làm giảm lợi ích, do ảnh hưởng bất lợi đến chuyển hóa và phản ứng viêm.

Ý nghĩa với người Việt Nam

Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới và có văn hóa uống cà phê phong phú. Kết quả này đáng chú ý với nhiều người Việt vốn có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly cà phê. Tuy nhiên, các bác sĩ khuyến cáo nên uống cà phê đen hoặc cà phê sữa ít đường thay vì các loại đồ uống cà phê pha chế nhiều đường và kem thường thấy tại các chuỗi quán. Phụ nữ mang thai, người bị rối loạn lo âu hoặc mất ngủ mạn tính nên hạn chế caffeine và hỏi ý kiến bác sĩ về lượng dùng phù hợp.

Nghiên cứu theo dõi dài hạn này không phải bằng chứng cuối cùng, nhưng bổ sung một mảnh ghép quan trọng: cà phê và trà, nếu dùng vừa phải, có thể là thói quen đơn giản giúp bảo vệ sức khỏe não bộ theo thời gian.