Nếu có ai nói với bạn rằng một loại thuốc chuyên trị táo bón, thứ vẫn nằm im trong tủ thuốc gia đình, lại có thể giúp não bộ người từng trầm cảm suy nghĩ nhanh hơn và nhớ tốt hơn, chắc hẳn phản ứng đầu tiên của bạn sẽ là: "Thật vậy sao?" Nhưng đó chính xác là những gì một nhóm nghiên cứu tại Đại học Oxford và Đại học Birmingham (Anh) vừa công bố trên tạp chí khoa học Psychological Medicine. Thuốc mang tên prucalopride, vốn được kê đơn phổ biến cho bệnh nhân táo bón mạn tính, cho thấy khả năng làm tan lớp sương mù nhận thức thường đeo bám những người từng trải qua giai đoạn trầm cảm.

Đây không phải chuyện viễn tưởng. Trầm cảm không chỉ khiến tâm trạng chùng xuống, nó còn để lại một loại di chứng ít được nhắc tới, đó là sự chậm chạp trong suy nghĩ, khó tập trung, hay quên việc vừa mới làm. Cảm giác như đầu óc lúc nào cũng đặc quánh, không rõ ràng. Các nhà khoa học gọi đây là hội chứng "sương mù não" (brain fog), còn người bệnh thường mô tả đơn giản là không còn minh mẫn như trước. Phát hiện mới này gợi ý rằng có thể có một hướng đi bất ngờ để giải quyết nó.

Vì sao trầm cảm lại làm đầu óc mù sương

Để hiểu vì sao một thuốc trị táo bón lại liên quan đến trí nhớ, cần hình dung não bộ giống như một thành phố có vô số con đường liên lạc, và serotonin là một trong những người đưa tin quan trọng nhất chạy khắp các con đường đó. Ở người từng trầm cảm, ngay cả khi tâm trạng đã ổn định trở lại, hệ thống serotonin trong não vẫn có thể hoạt động không trơn tru, đặc biệt tại vùng hải mã và thùy thái dương, những khu vực chịu trách nhiệm ghi nhớ và xử lý thông tin. Đó là lý do vì sao nhiều người dù đã hết buồn bã vẫn than phiền không nhớ nổi tên đồng nghiệp hay quên mất mình định làm gì.

Prucalopride hoạt động bằng cách kích hoạt một loại thụ thể serotonin có tên 5-HT4. Thụ thể này không chỉ có ở ruột, nơi nó giúp nhu động ruột co bóp đều đặn hơn để trị táo bón, mà còn phân bố dày đặc trong chính vùng hải mã của não. Có thể hình dung 5-HT4 như một loại công tắc đèn, khi được bật lên ở ruột thì giúp hệ tiêu hóa vận hành trơn tru hơn, còn khi được bật lên ở não thì có thể giúp mạch tín hiệu ghi nhớ sáng rõ hơn. Đây chính là giả thuyết mà nhóm nghiên cứu của bác sĩ Angharad de Cates và giáo sư Susannah Murphy muốn kiểm chứng.

Bằng chứng thực tế nói gì

Nhóm nghiên cứu tuyển chọn 50 người trưởng thành từng trải qua ít nhất một giai đoạn trầm cảm nhưng đã hồi phục ổn định trong ít nhất sáu tháng, không còn dùng thuốc điều trị. Đây là một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược, nghĩa là một nửa số người tham gia dùng prucalopride liều chuẩn 2mg mỗi ngày, nửa còn lại dùng giả dược, trong vòng bảy đến mười ngày. Trước và sau đợt dùng thuốc, tất cả đều được đo trí nhớ, khả năng ghi nhớ từ ngữ, trí nhớ làm việc, tốc độ xử lý thông tin và chức năng điều hành bằng các bài kiểm tra chuẩn hóa trong tâm lý học thần kinh.

Kết quả cho thấy nhóm dùng prucalopride làm bài tốt hơn rõ rệt so với nhóm dùng giả dược, cả về độ chính xác lẫn tốc độ phản ứng trong các bài kiểm tra trí nhớ và chức năng điều hành. Không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào trong thời gian thử nghiệm. Tuy vậy, cần nói thẳng đây là một nghiên cứu quy mô rất nhỏ, chỉ 50 người, thời gian theo dõi ngắn chưa đầy hai tuần, và đối tượng là người đã hồi phục chứ không phải người đang trong giai đoạn trầm cảm cấp tính. Bản thân nhóm nghiên cứu cũng gọi đây là bằng chứng bước đầu, cần thêm nhiều thử nghiệm quy mô lớn hơn, thời gian dài hơn trước khi có thể nghĩ đến việc dùng thuốc này cho mục đích cải thiện trí nhớ trong thực hành lâm sàng.

Điều này có ý nghĩa gì với người Việt

Ở Việt Nam, câu chuyện sương mù não sau trầm cảm càng đáng chú ý vì hai lý do. Thứ nhất, các thống kê y khoa cho thấy triệu chứng nhận thức, tức khó tập trung, giảm trí nhớ, chậm ra quyết định, xuất hiện ở phần lớn người mắc trầm cảm trong giai đoạn cấp tính, và vẫn còn tồn tại ở gần một nửa số người ngay cả khi đã hồi phục. Thứ hai, kỳ thị với bệnh tâm thần vẫn còn nặng nề trong nhiều gia đình Việt, khiến người bệnh dễ giấu triệu chứng, trì hoãn khám, hoặc chỉ đi khám khi các dấu hiệu thể chất như mất ngủ, đau đầu, rối loạn tiêu hóa trở nên rõ ràng. Nhiều người vì vậy chưa từng liên hệ tình trạng đầu óc lơ mơ, hay quên của mình với một vấn đề sức khỏe tinh thần tiềm ẩn.

Táo bón cũng là vấn đề rất phổ biến trong đời sống người Việt, do chế độ ăn ít rau xanh, uống ít nước, ít vận động, nên nhiều người đã quen thuộc với các thuốc nhóm kích thích nhu động ruột. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là phát hiện này chỉ dừng ở mức nghiên cứu ban đầu trên một nhóm rất nhỏ, tuyệt đối không phải lời khuyên để tự ý mua thuốc trị táo bón về dùng với hy vọng cải thiện trí nhớ hay điều trị trầm cảm. Prucalopride vẫn là thuốc kê đơn, có chỉ định và chống chỉ định riêng, dùng sai mục đích có thể gây rối loạn điện giải hoặc ảnh hưởng nhịp tim ở một số người. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi bất kỳ loại thuốc nào đang dùng.

Bạn có thể làm gì ngay hôm nay

Trong lúc chờ các nghiên cứu lớn hơn xác nhận, có những việc cụ thể bạn có thể làm ngay để chăm sóc cả não bộ lẫn hệ tiêu hóa, hai hệ thống hóa ra liên kết với nhau chặt chẽ hơn nhiều người tưởng. Một là nếu bạn từng trầm cảm và giờ vẫn thấy trí nhớ kém, hay quên, khó tập trung dù tâm trạng đã ổn, đừng tự cho rằng đó là chuyện bình thường của tuổi tác, hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý về triệu chứng nhận thức này. Hai là duy trì chế độ ăn giàu chất xơ, rau xanh, uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột, vốn cũng ảnh hưởng đến lượng serotonin cơ thể sản xuất. Ba là ưu tiên vận động thể chất đều đặn, ngay cả đi bộ ba mươi phút mỗi ngày cũng đã được chứng minh giúp cải thiện chức năng nhận thức ở người từng trầm cảm. Bốn là ngủ đủ giấc và đúng giờ, vì thiếu ngủ làm trầm trọng thêm cảm giác mù sương trong đầu. Năm là tuyệt đối không tự ý dùng prucalopride hay bất kỳ thuốc nào ngoài chỉ định của bác sĩ chỉ vì đọc được bài báo này, vì đây vẫn là phát hiện sơ bộ cần thêm thời gian kiểm chứng trước khi áp dụng rộng rãi.