Một nhóm nghiên cứu tại Viện Helmholtz Munich vừa công bố một phân tử lai hoạt động như "ngựa thành Troy". Phân tử này dùng tín hiệu GLP-1/GIP để đi vào tế bào, rồi đưa thêm một chất tăng cường chuyển hóa vào bên trong. Trong thử nghiệm trên chuột, thuốc mới vượt trội các thuốc hiện có ở khả năng giảm cân, kiểm soát đường huyết và giảm cảm giác thèm ăn.

Cơ chế "ngựa thành Troy" là gì?

Các thuốc giảm cân phổ biến nhất hiện nay như semaglutide (Ozempic/Wegovy) và tirzepatide (Mounjaro) hoạt động bằng cách kích hoạt thụ thể GLP-1 (hoặc cả GLP-1 và GIP) trên bề mặt tế bào. Những thụ thể này giống như ổ khóa trên cửa tế bào, và thuốc đóng vai trò chìa khóa. Khi cửa mở, tế bào nhận được tín hiệu giảm cảm giác đói, tăng tiết insulin, và làm chậm quá trình tiêu hóa.

Phân tử mới của nhóm Giáo sư Timo D. Müller tiến thêm một bước. Ngoài việc kích hoạt thụ thể GLP-1 và GIP trên bề mặt tế bào, phân tử này còn mang theo một "hành khách" bí mật là chất kích hoạt ba công tắc PPAR bên trong tế bào. Nếu ví von, thuốc GLP-1 thông thường chỉ gửi tín hiệu từ bên ngoài, còn phân tử mới đi sâu vào tế bào để tái lập trình cách đốt và lưu trữ năng lượng.

PPAR: Bộ ba công tắc chuyển hóa

PPAR (Peroxisome Proliferator-Activated Receptor) là nhóm ba thụ thể hạt nhân đóng vai trò "công tắc tổng" điều khiển quá trình chuyển hóa chất béo, đường, và viêm nhiễm trong tế bào. PPARα chủ yếu kiểm soát đốt cháy chất béo tại gan. PPARγ điều hòa độ nhạy insulin và phân bố mỡ. PPARδ liên quan đến quá trình tiêu hao năng lượng ở cơ bắp.

Các nhà nghiên cứu đã thử tạo thuốc kích hoạt PPAR trước đây, nhưng khi dùng riêng lẻ dưới dạng thuốc uống, liều cần thiết khá cao và gây tác dụng phụ vì thuốc lan tỏa khắp cơ thể. Đó là lý do chiến lược "ngựa thành Troy" được chú ý. Thành phần PPAR không phát tán rộng khắp cơ thể mà "đi nhờ" phần GLP-1/GIP, chỉ phát huy tác dụng khi vào đúng tế bào đích. Nhờ vậy, liều PPAR cần dùng thấp hơn nhiều bậc, giảm nguy cơ tác dụng phụ.

Kết quả thử nghiệm trên chuột béo phì

Trong thử nghiệm trên chuột bị béo phì do chế độ ăn giàu chất béo, phân tử lai cho kết quả rõ rệt. Nhóm chuột dùng phân tử lai ăn ít hơn và giảm cân nhiều hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng GLP-1/GIP đơn thuần, tức là không có thành phần PPAR đi kèm. Đường huyết cải thiện rõ hơn, các chỉ số viêm cũng giảm.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh đây mới là thử nghiệm trên động vật. Rất nhiều thuốc cho kết quả tốt trên chuột nhưng không lặp lại được trên người. Con đường từ phòng thí nghiệm đến hiệu thuốc thường mất 8-12 năm, qua ba giai đoạn thử nghiệm lâm sàng với hàng nghìn tình nguyện viên.

Bối cảnh thị trường thuốc giảm cân

Thị trường thuốc giảm cân GLP-1 đang bùng nổ. Novo Nordisk (NVO) với Ozempic/Wegovy và Eli Lilly (LLY) với Mounjaro/Zepbound đang chiếm phần lớn thị phần trên thị trường trị giá hàng chục tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, các thuốc hiện tại vẫn có hạn chế: khoảng 15-20% bệnh nhân không đáp ứng tốt, nhiều người phải dùng thuốc suốt đời để duy trì kết quả, và một số tác dụng phụ như buồn nôn, tiêu chảy vẫn phổ biến.

Phân tử lai mở ra hướng đi mới khi tác động lên béo phì theo nhiều cơ chế cùng lúc, vừa giảm cảm giác thèm ăn qua tín hiệu GLP-1/GIP, vừa tái lập trình cách tế bào xử lý năng lượng thông qua PPAR. Nếu thành công trên người, đây có thể là thế hệ thuốc giảm cân tiếp theo sau kỷ nguyên Ozempic.

Góc nhìn Việt Nam và châu Á

Béo phì đang gia tăng nhanh chóng tại Việt Nam và các nước châu Á. Người châu Á có nguy cơ mắc tiểu đường type 2 ở mức BMI thấp hơn nhiều so với người phương Tây. Theo WHO, ngưỡng BMI "thừa cân" cho người châu Á là 23 (so với 25 ở phương Tây). Một nghiên cứu trên tạp chí The Lancet cho thấy tỷ lệ tiểu đường ở Việt Nam đã tăng gần gấp đôi trong 15 năm qua.

Chế độ ăn giàu tinh bột (cơm, phở, bún) kết hợp với lối sống ít vận động do đô thị hóa nhanh khiến vấn đề càng nghiêm trọng. Các thuốc GLP-1 hiện nay có giá cao và chưa phổ biến tại Việt Nam. ệ "ngựa thành Troy" cho phép giảm liều và tăng hiệu quả, nó có thể giúp thuốc giảm cân thế hệ mới dễ tiếp cận hơn với thị trường châu Á.

Bạn có thể làm gì ngay hôm nay

Trong khi chờ thuốc thế hệ mới, nghiên cứu từ Đại học Otago (New Zealand) cho thấy đi bộ nhanh 20 phút sau bữa tối giúp giảm đường huyết sau ăn khoảng 30%. Hạn chế đồ uống có đường, đặc biệt trà sữa và nước ngọt, có tác dụng rõ rệt: một ly trà sữa 700ml chứa tới 50-60g đường, tương đương 12 thìa cà phê. Và ngủ đủ 7-8 tiếng mỗi đêm giúp điều hòa hormone ghrelin (gây đói) và leptin (gây no), giảm cảm giác thèm ăn tự nhiên.

Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc giảm cân nào.