Cuộc chiến kéo dài 107 ngày giữa Mỹ và Iran chính thức bước vào giai đoạn kết thúc khi cả hai bên công bố biên bản ghi nhớ (MoU) vào ngày 14/6, với lễ ký dự kiến diễn ra tại Geneva vào thứ Sáu 19/6. Đây là thỏa thuận mang tính bước ngoặt, nhưng cũng chứa đựng nhiều lỗ hổng cấu trúc có thể khiến hòa bình trở nên mong manh.
Bối cảnh và diễn biến then chốt
Xung đột bùng nổ ngày 28/2 khi Mỹ và Israel phát động không kích bất ngờ vào Iran, tiêu diệt Lãnh tụ Tối cao Khamenei và phá hủy nhiều cơ sở quân sự. Iran đáp trả bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz, nơi 25% lượng dầu đường biển toàn cầu đi qua. Mỹ áp đặt phong tỏa hải quân đáp trả từ ngày 13/4, gây thiệt hại ước tính 500 triệu USD/ngày cho Tehran theo số liệu CENTCOM. Lệnh ngừng bắn 2 tuần hồi tháng 4 sụp đổ. Chiến dịch Project Freedom triển khai ngày 4/5 nhằm hộ tống tàu thương mại nhưng phải tạm dừng. Tình hình tiếp tục leo thang tại Lebanon khi Israel đánh phá Hezbollah.
Dưới sự trung gian của Pakistan, cụ thể là Thủ tướng Shehbaz Sharif, hai bên cuối cùng đạt được văn bản cuối cùng. Tổng thống Trump tuyên bố trên Truth Social: "Thỏa thuận với nước Cộng hòa Hồi giáo Iran đã hoàn tất. Tôi chính thức cho phép mở cửa miễn phí eo biển Hormuz."
Phân tích cấu trúc thỏa thuận
Biên bản ghi nhớ bao gồm 4 trụ cột: chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn mọi hoạt động quân sự (bao gồm cả mặt trận Lebanon); mở lại eo biển Hormuz cho tàu thương mại; dỡ bỏ phong tỏa hải quân Mỹ và nới lỏng trừng phạt dầu mỏ; và các bước hướng tới giải trừ chương trình hạt nhân Iran. Tuy nhiên, trụ cột thứ tư mới chỉ là cam kết khung. Chi tiết về cơ chế thanh sát hạt nhân, mức độ giải trừ cụ thể và lộ trình xác minh sẽ được bàn thảo trong vòng đàm phán 60 ngày tiếp theo.
Đây chính là điểm yếu cấu trúc lớn nhất. Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi đã cảnh báo rằng bất kỳ thỏa thuận nào không bao gồm quyền thanh sát "mọi lúc, mọi nơi" đều chỉ là "ảo tưởng về một thỏa thuận". Kể từ sau các cuộc không kích tháng 6/2025, IAEA không thể tiếp cận Iran để xác minh thiệt hại đối với chương trình hạt nhân, tạo ra lỗ hổng thông tin nghiêm trọng.
Ai được, ai mất trong ván cờ này?
Tổng thống Trump giành được chiến thắng ngoại giao đúng thời điểm, ngay trước thềm Hội nghị G7 tại Pháp, củng cố hình ảnh "nhà đàm phán" và tạo đà cho chương trình nghị sự đối ngoại. Giá dầu giảm mạnh (Brent $83.01/thùng (▼0.3%) từ đỉnh 114 USD thời chiến tranh xuống còn 83 USD) giúp hạ nhiệt áp lực lạm phát, tạo tín hiệu tích cực cho kinh tế Mỹ và toàn cầu.
Iran thoát khỏi phong tỏa hải quân gây kiệt quệ kinh tế, được nới lỏng trừng phạt dầu mỏ, và quan trọng nhất là giữ lại bàn đàm phán hạt nhân trong 60 ngày tới, thay vì phải chấp nhận giải trừ tức thì. Với ban lãnh đạo mới (sau khi Khamenei bị tiêu diệt), Iran đang ở thế yếu về mặt nội bộ nhưng đã khai thác tối đa con bài Hormuz để đạt được điều kiện tốt nhất có thể.
Israel là bên vắng mặt đáng chú ý nhất trong thỏa thuận. Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz tuyên bố sẽ đóng quân tại nam Lebanon vô thời hạn, và giao tranh Israel-Hezbollah tiếp tục hàng ngày bất chấp lệnh ngừng bắn chính thức. Đây là quả bom hẹn giờ lớn nhất cho thỏa thuận.
Ba kịch bản cho giai đoạn tới
Kịch bản 1: Khả năng cao nhất. Thỏa thuận được ký đúng hẹn ngày 19/6, eo biển Hormuz mở cửa từng bước, giá dầu ổn định quanh 75-85 USD/thùng. Vòng đàm phán hạt nhân 60 ngày diễn ra chậm chạp nhưng đủ để duy trì nguyên trạng. Thị trường hiện nghiêng mạnh về kịch bản này, với xác suất ký kết trước cuối tháng 6 được đánh giá rất cao. Rủi ro nằm ở Lebanon: nếu Israel leo thang đáng kể, Iran có thể viện cớ để trì hoãn thực thi.
Kịch bản 2: Kịch bản thay thế. Lễ ký bị hoãn 1-2 tuần do bất đồng về chi tiết kỹ thuật hoặc khiêu khích từ mặt trận Lebanon. Thị trường tài chính sẽ biến động mạnh nhưng không sụp đổ, vì cả hai bên đều đã tuyên bố ngừng quân sự. Giá dầu dao động trong biên độ 80-90 USD. Kịch bản này xảy ra nếu Iran muốn thêm nhượng bộ về trừng phạt hoặc Israel tấn công Beirut quy mô lớn trong tuần tới.
Kịch bản 3: Kịch bản rủi ro. Thỏa thuận sụp đổ hoàn toàn, tương tự lệnh ngừng bắn tháng 4 thất bại. Xác suất thấp nhưng không thể loại trừ, đặc biệt nếu phe cứng rắn trong chính quyền mới của Iran (sau Khamenei) quyết định rằng nhượng bộ hạt nhân là không thể chấp nhận, hoặc nếu một vụ tấn công lớn tại Lebanon hay vùng Vịnh phá vỡ thiện chí. Khi đó, dầu Brent có thể quay lại trên 100 USD và Mỹ sẽ tái áp đặt phong tỏa.
Tín hiệu cần theo dõi
Chỉ báo quan trọng nhất trong tuần tới là: (1) liệu lễ ký tại Geneva có diễn ra đúng ngày 19/6 hay không; (2) phản ứng của Israel trong 48 giờ tới, đặc biệt tại Lebanon; (3) liệu tàu thương mại có thực sự bắt đầu đi qua eo biển Hormuz sau khi thỏa thuận được ký. Nếu cả ba tín hiệu đều tích cực, Trung Đông sẽ bước vào giai đoạn giảm căng thẳng đáng kể nhất kể từ tháng 2. Nếu bất kỳ tín hiệu nào đảo chiều, thị trường sẽ phản ứng ngay lập tức.
