Suốt 30 năm, giới khoa học biết rằng có một vi chất dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ não bộ và ngăn chặn ung thư, nhưng không hiểu bằng cách nào nó đi vào tế bào người. Câu trả lời vừa được công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) ngày 7/4: gen SLC35F2 chính là "cánh cửa" vận chuyển queuosine (phát âm: "cue-o-scene") vào bên trong tế bào.

Queuosine là gì và tại sao nó quan trọng?

Queuosine là một vi chất giống vitamin mà cơ thể người không tự tổng hợp được. Nó đến từ hai nguồn: thực phẩm chúng ta ăn và hệ vi sinh đường ruột. Khi vào tế bào, queuosine gắn vào phân tử tRNA (RNA vận chuyển), thay đổi cách tế bào "đọc" mã di truyền để tạo ra protein. Hãy tưởng tượng tRNA như những chiếc xe tải chở nguyên liệu đến nhà máy sản xuất protein. Queuosine giống như một bộ GPS giúp xe tải đi đúng đường, nếu thiếu nó, protein được tạo ra có thể bị lỗi hoặc sai lệch.

Nhóm nghiên cứu từ Đại học Florida và Trinity College Dublin phát hiện rằng khi gen SLC35F2 bị tắt trong phòng thí nghiệm, tế bào mất khả năng hấp thụ queuosine hoàn toàn. Hệ quả trực tiếp: tế bào trở nên dễ tổn thương hơn trước stress oxy hóa, suy giảm khả năng sửa chữa DNA, và mất dần cơ chế kiểm soát phân chia tế bào bất thường, vốn là bước đầu tiên dẫn đến ung thư.

Bằng chứng về vai trò bảo vệ não

Các nghiên cứu trước đó đã chỉ ra rằng queuosine có liên quan đến chức năng trí nhớ và phản ứng với stress. Cụ thể, một nghiên cứu trên động vật cho thấy chuột được bổ sung queuosine có khả năng ghi nhớ tốt hơn 40% trong các bài test mê cung so với nhóm đối chứng. Ở người, mức queuosine thấp được tìm thấy ở bệnh nhân suy giảm nhận thức và một số dạng ung thư.

Phát hiện gen SLC35F2 mở ra khả năng can thiệp trực tiếp. Nếu các nhà khoa học có thể tăng cường hoạt động của gen này, hoặc phát triển thuốc mô phỏng chức năng vận chuyển của nó, đây có thể là hướng điều trị mới cho cả bệnh thoái hóa thần kinh lẫn ung thư.

Vai trò của đường ruột: tại sao hệ vi sinh là chìa khóa

Điểm đáng chú ý là phần lớn queuosine trong cơ thể đến từ vi khuẩn đường ruột. Các chủng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus và Bifidobacterium được biết là nguồn sản xuất queuosine tự nhiên. Điều này củng cố thêm bằng chứng rằng sức khỏe đường ruột không chỉ ảnh hưởng đến tiêu hóa mà còn tác động trực tiếp đến não bộ và khả năng chống ung thư.

Nghiên cứu gần đây trên tạp chí Nature Communications cho thấy người có hệ vi sinh đường ruột đa dạng cao sở hữu mức queuosine trong máu cao hơn 25% so với người có hệ vi sinh nghèo nàn. Mối tương quan này đặc biệt rõ ở nhóm trên 50 tuổi, gợi ý rằng sự suy giảm hệ vi sinh theo tuổi tác có thể góp phần vào cả suy giảm nhận thức lẫn tăng nguy cơ ung thư.

Ứng dụng cho người Việt Nam

Chế độ ăn truyền thống của người Việt có một số lợi thế tự nhiên. Rau xanh, các loại đậu, và đặc biệt là thực phẩm lên men như dưa chua, nước mắm, mắm tôm chứa vi khuẩn có lợi hỗ trợ sản xuất queuosine. Tuy nhiên, xu hướng ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn đang gia tăng, đặc biệt ở thành thị, có thể làm suy giảm sự đa dạng vi sinh và qua đó giảm nguồn queuosine tự nhiên.

Người Việt cũng có tỷ lệ ung thư gan và dạ dày cao hơn mức trung bình thế giới, một phần do tỷ lệ nhiễm viêm gan B cao. Nghiên cứu bước đầu gợi ý rằng queuosine có thể hỗ trợ cơ chế sửa chữa DNA ở tế bào gan, dù cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để xác nhận.

5 điều bạn có thể làm ngay hôm nay

Dù chưa có thuốc bổ sung queuosine trên thị trường, bạn có thể tối ưu hóa nguồn cung tự nhiên bằng cách:

1. Ăn rau xanh đa dạng mỗi ngày, đặc biệt rau lá xanh đậm và các loại đậu, vì chúng cung cấp nguyên liệu cho vi khuẩn đường ruột tổng hợp queuosine.

2. Bổ sung thực phẩm lên men tự nhiên: dưa chua, kim chi, sữa chua không đường, miso. Mỗi ngày 1 đến 2 phần nhỏ là đủ.

3. Hạn chế thực phẩm siêu chế biến (mì gói, xúc xích, đồ ăn nhanh) vì chúng làm giảm đa dạng vi sinh đường ruột theo nghiên cứu trên JAMA.

4. Tập thể dục đều đặn: nghiên cứu từ Đại học Cork cho thấy người tập thể dục thường xuyên có hệ vi sinh đường ruột đa dạng hơn 30% so với người ít vận động.

5. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn đang dùng kháng sinh kéo dài, vì thuốc kháng sinh tiêu diệt cả vi khuẩn có lợi sản xuất queuosine.

Lưu ý: Phát hiện về gen SLC35F2 là bước đầu tiên, chưa phải liệu pháp điều trị. Nghiên cứu lâm sàng trên người vẫn đang được tiến hành. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng hoặc bổ sung bất kỳ sản phẩm nào.