Liệu pháp tế bào CAR-T từng được ca ngợi là cuộc cách mạng trong điều trị ung thư máu, nhưng hiệu quả của nó giảm dần theo thời gian. Các nhà khoa học cho rằng đã tìm ra nguyên nhân: protein NFIL3 có thể vô hiệu hóa chính các tế bào miễn dịch được thiết kế để tiêu diệt khối u.

CAR-T hoạt động ra sao, vì sao bị "kiệt sức"?

Tế bào CAR-T được tạo ra bằng cách lấy tế bào T (một loại bạch cầu) từ bệnh nhân, biến đổi gen trong phòng thí nghiệm để chúng nhận diện và tấn công tế bào ung thư, rồi truyền lại vào cơ thể. Có thể hình dung đây là đội quân tinh nhuệ được huấn luyện riêng để truy tìm tế bào ung thư. Vấn đề là sau một thời gian chiến đấu, đội quân này dần mất sức, trở nên "kiệt sức" (T-cell exhaustion) và không còn khả năng tiêu diệt khối u hiệu quả. Đây là lý do chính khiến CAR-T chưa thành công rộng rãi với các khối u đặc như ung thư phổi, gan hay đại trực tràng.

NFIL3: "Công tắc tắt" bất ngờ

Nghiên cứu do các nhà khoa học từ Đại học Columbia (Mỹ) và Bệnh viện Đại học Tübingen (Đức) thực hiện, được công bố trên tạp chí Cancer Discovery vào tháng 4/2026. Nhóm đã sàng lọc khoảng 400 yếu tố phiên mã, tức các protein điều khiển hoạt động của gen trong tế bào. Kết quả cho thấy NFIL3 đóng vai trò then chốt trong quá trình kiệt sức của tế bào T. Nói đơn giản, NFIL3 giống như tín hiệu khiến đội quân CAR-T ngừng hoạt động dù tế bào ung thư vẫn còn.

Tắt NFIL3, tế bào CAR-T mạnh hơn gấp nhiều lần

Sử dụng công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9, nhóm nghiên cứu đã vô hiệu hóa gen sản xuất NFIL3. Kết quả cho thấy tế bào CAR-T không có NFIL3 duy trì hoạt động lâu hơn, tăng sinh tốt hơn và kiểm soát khối u hiệu quả hơn trong các mô hình thử nghiệm trên chuột. Các tế bào này không chỉ hoạt động bền bỉ hơn mà còn duy trì khả năng tiêu diệt tế bào ung thư ở mức cao.

Phát hiện này có ý nghĩa lớn vì chỉ ra một mục tiêu can thiệp cụ thể. Thay vì tìm nhiều cách tăng cường hoạt tính cho tế bào CAR-T, các nhà khoa học có thể tập trung loại bỏ NFIL3 ngay từ giai đoạn sản xuất tế bào.

Ý nghĩa đặc biệt với bệnh nhân Việt Nam và châu Á

Ung thư gan, loại có tỷ lệ mắc cao ở Việt Nam và Đông Á do tỷ lệ nhiễm viêm gan B cao, cùng ung thư dạ dày đều thuộc nhóm khối u đặc mà CAR-T truyền thống gặp khó khăn. Nếu phát hiện về NFIL3 được ứng dụng thành công, nó có thể mở ra hướng điều trị mới cho chính những loại ung thư phổ biến nhất tại Việt Nam.

Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam ghi nhận khoảng 26.000 ca ung thư gan mới mỗi năm, thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á nếu xét theo tỷ lệ dân số. Hiện tại, phương pháp điều trị chủ yếu vẫn là phẫu thuật, hóa trị và xạ trị. Liệu pháp miễn dịch như CAR-T mới chỉ được áp dụng tại một số bệnh viện lớn ở TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, với chi phí rất cao.

Nghiên cứu mới ở giai đoạn đầu

Kết quả hiện mới được kiểm chứng trên mô hình động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người. Con đường từ phòng thí nghiệm đến giường bệnh thường mất từ 5 đến 10 năm. Tuy nhiên, việc xác định được một mục tiêu phân tử cụ thể như NFIL3 là bước tiến đáng kể, bởi nhiều liệu pháp gen thất bại chính vì không tìm được đúng "nút bấm" cần tác động.

Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu khi tìm hiểu về liệu pháp miễn dịch. Các bệnh viện tuyến trung ương tại Việt Nam như Bệnh viện K, Bệnh viện Ung Bướu TP HCM và Bệnh viện Đại học Y Dược là những địa chỉ có thể tư vấn về các phương pháp điều trị mới nhất.