Quyết định mua sắm quốc phòng chấn động khu vực

Tin từ The Defense News ngày 24/4 cho biết Việt Nam đang đàm phán mua 12 đến 24 tiêm kích tàng hình Su-57 từ Nga, có thể trở thành khách hàng quốc tế thứ hai sau Algeria. Nếu thương vụ được ký kết, đây sẽ là bước ngoặt lớn nhất trong chiến lược phòng thủ của Hà Nội kể từ khi mua 6 tàu ngầm Kilo vào thập niên 2010, đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi về cân bằng chiến lược tại Đông Nam Á.

Bối cảnh và logic chiến lược

Không quân Việt Nam hiện vận hành phi đội Su-30MK2 mua từ Nga, cùng hệ thống phòng không S-300. Quan hệ quốc phòng Việt Nam - Nga có nền tảng sâu rộng từ thời Liên Xô, và Moskva vẫn là nhà cung cấp vũ khí chính cho Hà Nội. Tuy nhiên, quyết định nâng cấp lên tiêm kích thế hệ 5 diễn ra trong bối cảnh đặc biệt phức tạp.

Về phía Nga, cuộc chiến kéo dài tại Ukraine và các lệnh trừng phạt của phương Tây đã gây áp lực nặng nề lên nền kinh tế và ngân sách quốc phòng. Xuất khẩu Su-57 mang lại nguồn thu ngoại tệ cần thiết, đồng thời giúp phân bổ chi phí sản xuất trên nhiều đơn hàng hơn. Thỏa thuận với Algeria đã tạo tiền lệ, và Việt Nam là khách hàng tiềm năng lý tưởng nhờ quan hệ đối tác truyền thống và kinh nghiệm vận hành máy bay chiến đấu Sukhoi.

Về phía Việt Nam, ba yếu tố thúc đẩy quyết định này. Thứ nhất, Trung Quốc đã triển khai tiêm kích tàng hình J-20 với số lượng ngày càng lớn, tạo áp lực trực tiếp lên cán cân sức mạnh tại Biển Đông. Phi đội Su-30MK2 hiện tại, dù được nâng cấp, ngày càng bất lợi trước đối thủ thế hệ 5. Thứ hai, Việt Nam đang đa dạng hóa nguồn cung vũ khí nhưng chưa thể tiếp cận tiêm kích phương Tây ở mức tương đương, do hạn chế về chi phí, hạ tầng bảo trì và rào cản chính trị. Thứ ba, sở hữu tiêm kích tàng hình sẽ nâng cao đáng kể năng lực răn đe, đặc biệt trong kịch bản xung đột tại quần đảo Trường Sa.

Phân tích chiến lược: ai được, ai mất

Thương vụ này tạo ra bài toán ngoại giao nhiều chiều cho tất cả các bên. Đối với Mỹ, việc Việt Nam mua vũ khí lớn từ Nga có thể kích hoạt Đạo luật CAATSA (Chống các Đối thủ của Mỹ thông qua Trừng phạt), vốn quy định trừng phạt các quốc gia mua thiết bị quốc phòng đáng kể từ Nga. Ấn Độ từng bị đe dọa trừng phạt khi mua S-400, dù cuối cùng Washington đã miễn trừ. Liệu Washington có sẵn sàng miễn trừ tương tự cho Hà Nội hay không vẫn là ẩn số.

Quan hệ Mỹ-Việt đã được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023. Washington coi Hà Nội là đối trọng quan trọng trước ảnh hưởng của Bắc Kinh tại Đông Nam Á. Áp đặt trừng phạt CAATSA sẽ đẩy Việt Nam gần hơn về phía Nga và Trung Quốc, đi ngược mục tiêu chiến lược của Mỹ trong khu vực. Tuy nhiên, nếu để thương vụ Su-57 diễn ra mà không phản ứng, Mỹ cũng sẽ tạo ra tiền lệ khó chấp nhận với các đồng minh và đối tác khác đang cân nhắc mua vũ khí Nga.

Đối với Trung Quốc, phản ứng dự kiến sẽ phức tạp. Bắc Kinh không muốn Việt Nam tăng cường năng lực quân sự, đặc biệt với vũ khí tàng hình có thể thay đổi cán cân sức mạnh trên Biển Đông. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng không muốn công khai phản đối thương vụ, vì điều đó sẽ lộ rõ ý đồ kiểm soát an ninh khu vực và đẩy Việt Nam về phía Mỹ. Bắc Kinh có thể phản ứng gián tiếp bằng cách tăng tần suất hoạt động quân sự tại Biển Đông hoặc đẩy nhanh triển khai J-20 tại các căn cứ gần biên giới.

Đối với ASEAN, thương vụ có thể thúc đẩy cuộc chạy đua vũ trang mới. Indonesia đã đặt mua Rafale của Pháp. Philippines đang đàm phán mua F-16 từ Mỹ. Nếu Việt Nam sở hữu Su-57, áp lực nâng cấp không quân sẽ gia tăng trên toàn khu vực, đặc biệt đối với Malaysia và Singapore.

Năng lực Su-57 và ý nghĩa trên Biển Đông

Su-57 được thiết kế với khả năng tàng hình, radar AESA N036 Byelka và tầm hoạt động chiến đấu khoảng 1.500 km, đủ để bao quát toàn bộ vùng tranh chấp tại Trường Sa từ các căn cứ trên đất liền. Dù Su-57 chưa được đánh giá cao như F-35 hay F-22 của Mỹ về khả năng tàng hình, năng lực tác chiến điện tử và mang vũ khí tầm xa vẫn tạo ra ưu thế đáng kể so với bất kỳ tiêm kích nào đang hoạt động tại Đông Nam Á. F1 chưa đạt mức hoàn thiện như kỳ vọng. mục tiêu về lực đẩy và tuổi thọ, cùng chuỗi cung ứng phụ tùng có thể bị ảnh hưởng bởi lệnh trừng phạt phương Tây đối với Nga.

Kịch bản dự báo

Khả năng cao nhất: Thương vụ được ký kết với điều chỉnh quy mô. Việt Nam có thể bắt đầu với đơn hàng nhỏ hơn, khoảng 12 chiếc, kèm thỏa thuận chuyển giao công nghệ bảo trì. Washington sẽ phản đối ngoại giao nhưng cuối cùng áp dụng miễn trừ CAATSA như với Ấn Độ, coi trọng quan hệ chiến lược lâu dài hơn là trừng phạt ngắn hạn. Giới phân tích và thị trường dự đoán đang nghiêng về kịch bản này, phản ánh đánh giá rằng lợi ích chiến lược của Mỹ tại Đông Nam Á đủ lớn để biện minh cho sự linh hoạt.

Kịch bản thay thế: Mỹ đưa ra gói vũ khí cạnh tranh. Áp lực CAATSA có thể khiến Việt Nam trì hoãn hoặc giảm đơn hàng Su-57, đồng thời mở đường cho Washington đề xuất bán F-16 Block 70/72 hoặc hỗ trợ tiếp cận JAS 39 Gripen của Thụy Điển. Kịch bản này phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng của Quốc hội Mỹ trong việc phê duyệt bán vũ khí tiên tiến cho một quốc gia cộng sản, rào cản chính trị lâu nay chưa được vượt qua.

Kịch bản rủi ro: CAATSA được áp dụng, quan hệ Mỹ-Việt suy giảm. Nếu phe cứng rắn trong Quốc hội Mỹ ép buộc áp dụng trừng phạt, quan hệ song phương sẽ bị tổn hại nghiêm trọng. Hà Nội có thể phản ứng bằng cách tăng cường hợp tác quốc phòng với Nga và Trung Quốc, đảo ngược xu hướng đa phương hóa mà Washington đã cẩn thận vun đắp. Đây là kịch bản xác suất thấp nhất nhưng có hệ quả lớn nhất.

Tín hiệu cần theo dõi

Hai chỉ báo sớm sẽ cho biết kịch bản nào đang hình thành. Thứ nhất, phản ứng chính thức từ Bộ Ngoại giao Mỹ và các ủy ban quốc phòng Quốc hội trong tuần tới: nếu phản ứng ở mức "quan ngại" thay vì "cảnh cáo trừng phạt," kịch bản miễn trừ CAATSA có xác suất cao. Thứ hai, liệu Bắc Kinh có tăng hoạt động hải quân gần Trường Sa trong tháng 5, vì đó sẽ là dấu hiệu cho thấy Trung Quốc coi thương vụ này là mối đe dọa trực tiếp cần đáp trả. Dù kịch bản nào diễn ra, quyết định của Hà Nội đã phát đi thông điệp rõ ràng: Việt Nam sẽ không chấp nhận bị tụt hậu trong cuộc đua vũ trang khu vực, bất kể áp lực từ bên ngoài.