Khi dịch cúm gia cầm H5N1 bắt đầu lây sang bò sữa tại Mỹ đầu năm 2024, các bác sĩ thú y bối rối vì bệnh trông hoàn toàn khác so với những gì họ biết. Thay vì tấn công phổi như ở người và hầu hết động vật có vú khác, virus lại gây viêm vú hoại tử nghiêm trọng, phá hủy mô tuyến vú của bò. Suốt nhiều tuần, không ai nghĩ đến cúm gia cầm, và đó chính là lý do virus lan rộng âm thầm qua hàng trăm đàn bò trước khi được phát hiện.

Bí ẩn nằm ở thụ thể axit sialic

Các nhà khoa học Đại học Pittsburgh vừa công bố nghiên cứu đột phá ngày 19/6/2026 trên tạp chí Science Advances, lần đầu tiên giải mã cơ chế đằng sau hiện tượng kỳ lạ này. Câu trả lời nằm ở thụ thể axit sialic, những "ổ khóa" trên bề mặt tế bào mà virus dùng như "chìa khóa" để xâm nhập.

Cụ thể, virus H5N1 chỉ có thể bám vào một loại thụ thể đặc biệt gọi là thụ thể axit sialic liên kết N (N-linked sialic acid receptors). Điều đáng ngạc nhiên là khi phân tích mô bò, nhóm nghiên cứu phát hiện loại thụ thể này gần như vắng bóng trong đường hô hấp của bò, nhưng lại phân bố dày đặc trong toàn bộ mô tuyến vú. Nói cách khác, bầu vú bò là "bãi đáp hoàn hảo" cho virus, trong khi phổi bò gần như "vô hình" với H5N1.

Tại sao điều này quan trọng với con người?

Phát hiện này không chỉ lý giải những gì đã xảy ra mà còn mở ra công cụ dự báo cho tương lai. Theo Phó Giáo sư Sudhir Kuchipudi, trưởng nhóm nghiên cứu tại Đại học Pittsburgh, phương pháp phân tích thụ thể glycomic mà họ phát triển có thể dùng để "sàng lọc trước" nhiều loài động vật và các mô khác nhau, xác định loài nào dễ bị H5N1 tấn công tiếp theo và virus sẽ tấn công bộ phận nào. Đây giống như có một "bản đồ rủi ro" trước khi dịch bệnh xảy ra, giúp tiết kiệm thời gian quý báu trong việc ứng phó dịch bệnh.

Nguy cơ lây qua sữa bò

Nghiên cứu bổ sung từ Đại học Pittsburgh và Đại học Emory cho thấy virus H5N1 có thể tồn tại ổn định trên thiết bị vắt sữa thương mại trong ít nhất một giờ. Điều này đặt ra mối lo ngại thực tế: khi virus nhân lên với số lượng lớn trong bầu vú, nó được bài tiết qua sữa với nồng độ cao. Nếu thiết bị vắt sữa không được khử trùng đúng cách, virus có thể lây lan giữa các con bò trong cùng đàn, thậm chí lây sang người lao động tại trang trại.

Sữa đã thanh trùng được coi là an toàn, vì quá trình gia nhiệt tiêu diệt virus. Nguy cơ chủ yếu nằm ở khâu vắt sữa và xử lý sữa tươi chưa qua xử lý nhiệt.

Bối cảnh Việt Nam và châu Á

Đối với người đọc Việt Nam, thông tin này đặc biệt quan trọng vì Đông Nam Á vốn là vùng dịch tễ của H5N1 trên gia cầm. Việt Nam từng ghi nhận nhiều ca nhiễm H5N1 ở người với tỷ lệ tử vong cao. Dù Việt Nam chưa có đàn bò sữa quy mô công nghiệp lớn như Mỹ, việc hiểu cơ chế virus "chọn" mô nào để tấn công giúp ngành thú y cảnh giác hơn trong giám sát dịch bệnh trên gia súc.

Nhiều hộ chăn nuôi nhỏ lẻ tại Việt Nam nuôi cả gia cầm lẫn bò sữa trong cùng khu vực, tạo điều kiện để virus lây qua lại giữa các loài. Nghiên cứu từ Pittsburgh gợi ý rằng các cơ quan thú y nên chú ý đặc biệt đến các dấu hiệu viêm vú bất thường ở bò, không chỉ triệu chứng hô hấp.

3 điều bạn nên biết

Thứ nhất, sữa thanh trùng bán trong siêu thị vẫn an toàn. Quy trình tiệt trùng công nghiệp tiêu diệt H5N1 hiệu quả. Thứ hai, tránh tiếp xúc trực tiếp với gia cầm ốm hoặc chết, đặc biệt tại các chợ gia cầm sống. Đây vẫn là đường lây nhiễm H5N1 phổ biến nhất ở người tại Việt Nam. Thứ ba, nếu nuôi bò sữa và nhận thấy tình trạng viêm vú bất thường không đáp ứng điều trị thông thường, hãy báo ngay cho cơ quan thú y địa phương để xét nghiệm loại trừ H5N1. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ thú y chuyên khoa khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào ở đàn gia súc.