Lần đầu tiên trong lịch sử y học, một loại vaccine có kháng nguyên được trí tuệ nhân tạo thiết kế hoàn toàn đã vượt qua thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I trên người. Kết quả được công bố trên tạp chí Journal of Infection ngày 5/6/2026, mở ra hướng đi mới cho việc phát triển vaccine nhanh hơn, rẻ hơn và có khả năng bảo vệ rộng hơn trước nhiều biến thể virus cùng lúc.

AI thiết kế kháng nguyên từ đầu

Vaccine mang tên pEVAC-PS do Đại học Cambridge và công ty con DIOSynVax phát triển. Thay vì dựa vào protein tự nhiên của virus, các nhà khoa học dùng mô phỏng máy tính để tạo ra một kháng nguyên tổng hợp hoàn toàn mới, được tối ưu để kích hoạt phản ứng miễn dịch nhắm vào nhóm coronavirus Sarbeco, bao gồm SARS-CoV-2 gây COVID-19 và các chủng có nguy cơ lây từ dơi sang người trong tương lai.

Điểm đặc biệt là vaccine sử dụng công nghệ DNA, không cần kim tiêm. Thay vào đó, một thiết bị phun khí nén đẩy vaccine vào da, giúp bảo quản và vận chuyển dễ dàng hơn, đặc biệt phù hợp với những khu vực thiếu cơ sở y tế.

Kết quả an toàn nhưng hiệu lực cần cải thiện

Thử nghiệm giai đoạn I được tiến hành trên 39 tình nguyện viên khỏe mạnh từ 18 đến 50 tuổi, tất cả đã tiêm 2 đến 3 liều vaccine COVID-19 trước đó. Họ nhận liều tăng dần từ 0,2 mg đến 1,2 mg vào ngày 0 và ngày 28. Vaccine được dung nạp tốt ở tất cả bốn mức liều, không ghi nhận tác dụng phụ đáng lo ngại.

Tuy nhiên, khả năng sinh miễn dịch chỉ ở mức khiêm tốn. Nhóm nghiên cứu cho biết các tình nguyện viên đều đã có miễn dịch từ vaccine COVID-19 trước đó, khiến việc đo lường phản ứng miễn dịch bổ sung trở nên khó khăn hơn. Dù vậy, vaccine vẫn kích hoạt phản ứng miễn dịch không chỉ với SARS-CoV-2 và virus SARS, mà còn với các chủng coronavirus liên quan ở dơi.

Tại sao vaccine "phổ rộng" quan trọng với Việt Nam?

Việt Nam nằm ở Đông Nam Á, khu vực có nhiều loài dơi mang coronavirus và nguy cơ bùng phát dịch bệnh từ động vật sang người. Đại dịch COVID-19 đã cho thấy tốc độ phát triển vaccine truyền thống không theo kịp tốc độ lây lan của virus mới. Nếu công nghệ AI có thể rút ngắn thời gian thiết kế kháng nguyên từ hàng tháng xuống còn vài tuần, và vaccine không cần kim tiêm giúp triển khai tiêm chủng đại trà dễ dàng hơn ở vùng nông thôn, thì đây là bước tiến có ý nghĩa thực tiễn lớn.

Theo Giáo sư Jonathan Heeney, người đứng đầu nghiên cứu tại Cambridge, mục tiêu dài hạn là tạo ra một loại vaccine "vạn năng" có thể bảo vệ trước cả những chủng coronavirus chưa xuất hiện, giống như cách vaccine cúm mùa được cập nhật hàng năm nhưng với phạm vi rộng hơn nhiều.

Giới hạn cần lưu ý

Đây mới chỉ là thử nghiệm giai đoạn I với 39 người, tập trung đánh giá tính an toàn. Để xác nhận hiệu quả bảo vệ thực sự, cần các thử nghiệm giai đoạn II và III với hàng nghìn đến hàng chục nghìn tình nguyện viên. Ngoài ra, tất cả người tham gia đều đã có miễn dịch nền từ vaccine COVID-19, nên chưa rõ vaccine hoạt động thế nào ở người chưa từng tiêm phòng.

Dù còn chặng đường dài phía trước, nghiên cứu này mở đường cho việc ứng dụng AI trong thiết kế vaccine, giúp con người chủ động hơn trước các mối đe dọa đại dịch tiếp theo.