Các nhà khoa học tại Đại học Cambridge vừa công bố kết quả thử nghiệm lâm sàng đầu tiên trên người của một loại vắc-xin do trí tuệ nhân tạo thiết kế hoàn toàn. Mục tiêu đầy tham vọng là tạo ra một "siêu vắc-xin" có khả năng bảo vệ con người không chỉ trước các biến thể coronavirus đã biết mà còn trước những virus ở dơi có thể lây sang người và gây ra đại dịch trong tương lai.

AI tìm ra điểm yếu bất biến của virus

Hãy tưởng tượng virus như một kẻ trộm liên tục thay đổi hình dạng để qua mặt hệ miễn dịch. Vắc-xin truyền thống chỉ nhận diện được một "bộ mặt" cụ thể của virus, nên khi nó biến đổi, vắc-xin mất tác dụng. Cách tiếp cận mới hoàn toàn khác: AI phân tích dữ liệu gen từ hàng nghìn loại virus liên quan, tìm ra những phần cấu trúc ổn định nhất, ít thay đổi nhất qua các biến thể. Đây là "gót chân Achilles" của virus: nếu đột biến ở những vùng này, virus sẽ không thể tồn tại.

Thay vì nhắm vào protein gai (spike protein) vốn dễ biến đổi, AI xác định các vùng ít thay đổi trong họ sarbecovirus, nhóm virus gồm SARS-CoV-1, SARS-CoV-2 và nhiều coronavirus ở dơi. Từ đó, AI thiết kế một vắc-xin DNA nhắm trúng những mục tiêu bất biến này.

Kết quả thử nghiệm tích cực

Theo dữ liệu lâm sàng giai đoạn đầu, vắc-xin DNA do AI thiết kế đã kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể có khả năng nhận diện nhiều loại sarbecovirus khác nhau, không chỉ riêng SARS-CoV-2. Quan trọng hơn, vắc-xin được đánh giá an toàn và dung nạp tốt ở người tham gia thử nghiệm. Tuy nhiên, đây mới là kết quả giai đoạn đầu trên số lượng người tham gia hạn chế, và vắc-xin còn phải trải qua nhiều giai đoạn thử nghiệm nữa trước khi có thể đưa vào sử dụng rộng rãi.

Tại sao người Việt Nam nên quan tâm

Việt Nam nằm trong vùng "điểm nóng" về nguy cơ bùng phát dịch bệnh từ động vật sang người (zoonosis), do mật độ dân cư cao, chợ động vật sống vẫn phổ biến và hệ sinh thái dơi đa dạng ở Đông Nam Á. Đại dịch COVID-19 đã cho thấy một loại coronavirus mới có thể đảo lộn cuộc sống của hàng triệu người Việt chỉ trong vài tuần. Một vắc-xin có thể bảo vệ trước cả họ coronavirus sẽ là lá chắn quan trọng cho sức khỏe cộng đồng.

Vắc-xin DNA còn có ưu điểm lớn về hậu cần vì không cần bảo quản lạnh sâu như vắc-xin mRNA, nhờ đó dễ triển khai hơn ở các vùng nông thôn Việt Nam, nơi hệ thống dây chuyền lạnh còn hạn chế.

AI đang thay đổi ngành dược phẩm như thế nào

Với phương pháp truyền thống, quá trình phát triển vắc-xin thường mất 10-15 năm. AI có thể rút ngắn giai đoạn thiết kế từ nhiều năm xuống còn vài tháng bằng cách phân tích lượng dữ liệu gen khổng lồ mà con người không thể xử lý thủ công. Đây không phải lần đầu AI được dùng trong y học, nhưng là lần đầu tiên một vắc-xin do AI thiết kế từ đầu đến cuối được thử nghiệm trên người.

Đại học Cambridge cho biết công nghệ này có thể được mở rộng để thiết kế vắc-xin cho nhiều loại virus khác, như virus cúm và Nipah, mở ra kỷ nguyên mới trong phòng chống đại dịch. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc chuẩn bị sẵn vắc-xin "đa năng" cho các họ virus có tiềm năng gây đại dịch là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược an ninh y tế toàn cầu.

Lời khuyên thực tế

Dù vắc-xin do AI thiết kế còn nhiều năm nữa mới ra thị trường, bạn vẫn có thể chủ động bảo vệ bản thân ngay từ bây giờ. Hãy tiêm đủ các mũi vắc-xin COVID-19 theo khuyến cáo của Bộ Y tế, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng ít nhất 20 giây. Tránh tiếp xúc trực tiếp với động vật hoang dã và không ăn thịt chưa nấu chín. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ về lịch tiêm chủng phù hợp, đặc biệt nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao như người trên 60 tuổi hoặc có bệnh nền.