Một loại vắc-xin phổ quát nhắm vào toàn bộ họ virus corona, do trí tuệ nhân tạo thiết kế, vừa vượt qua thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 trên 39 tình nguyện viên khỏe mạnh. Nhóm nghiên cứu từ Đại học Cambridge và công ty DIOSynVax (DVX) cho biết vắc-xin an toàn, dung nạp tốt và kích hoạt phản ứng miễn dịch chống lại nhiều chủng virus corona cùng lúc, gồm SARS-CoV-2, SARS-CoV-1 và cả các virus corona ở dơi có nguy cơ gây đại dịch trong tương lai.

AI thiết kế "siêu kháng nguyên" như thế nào?

Thay vì nhắm vào protein gai (spike) của một chủng virus cụ thể như vắc-xin COVID-19 hiện tại, nhóm nghiên cứu sử dụng AI để phân tích toàn bộ dữ liệu di truyền từ nhóm Sarbecovirus (nhóm virus corona gây bệnh hô hấp nặng). AI xác định những đặc điểm cấu trúc chung, ít thay đổi nhất giữa các chủng, rồi thiết kế một kháng nguyên tổng hợp chứa các đặc điểm này. Khi hệ miễn dịch nhận diện kháng nguyên này, cơ thể có thể tạo ra kháng thể nhận diện chéo nhiều chủng virus khác nhau.

Điểm đột phá nằm ở cách tiếp cận: vắc-xin truyền thống dễ mất tác dụng khi virus đột biến vì chỉ nhắm vào một phiên bản cụ thể. Vắc-xin phổ quát nhắm vào phần lõi ít thay đổi nhất, giống như thay vì nhận diện một người qua kiểu tóc (dễ thay đổi), bạn nhận diện họ qua cấu trúc xương mặt (hầu như không đổi).

Phương pháp tiêm không kim

Vắc-xin được đưa vào cơ thể dưới dạng plasmid DNA bằng tia chất lỏng siêu nhỏ, thay vì kim tiêm truyền thống. Công nghệ này dùng áp lực cao để đẩy dung dịch vắc-xin xuyên qua da mà không cần kim, giúp giảm đau và có thể đơn giản hóa khâu phân phối tại các nước có hạ tầng y tế hạn chế. Cách này khác với vắc-xin mRNA như Pfizer hay Moderna, vốn dùng hạt nano lipid để vận chuyển hoạt chất.

Kết quả cụ thể và hạn chế

Trong 39 tình nguyện viên, vắc-xin không gây tác dụng phụ nghiêm trọng. Hệ miễn dịch phản ứng đúng vào các phần cấu trúc của virus mà nhóm nghiên cứu nhắm tới, qua đó cho thấy thiết kế do AI hỗ trợ hoạt động như dự kiến. Tuy nhiên, phản ứng miễn dịch vẫn ở mức khiêm tốn và chưa đạt ngưỡng mà các nhà khoa học mong muốn để tạo khả năng bảo vệ trên lâm sàng. Đây là thử nghiệm giai đoạn 1, nghĩa là mục tiêu chính là chứng minh an toàn, không phải hiệu quả.

Bước tiếp theo

Thử nghiệm giai đoạn 2 với quy mô lớn hơn và nhóm tình nguyện viên đa dạng hơn sẽ được tiến hành để đánh giá khả năng tạo phản ứng miễn dịch mạnh và bền vững. Nếu thành công, đây có thể là bước đầu hướng tới một loại vắc-xin đóng vai trò lá chắn trước các đại dịch virus corona trong tương lai, thay vì phải chạy đua phát triển vắc-xin mới mỗi khi xuất hiện biến thể.

Ý nghĩa với Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề từ COVID-19, với tỷ lệ tiêm chủng phụ thuộc phần lớn vào nguồn cung vắc-xin nhập khẩu. Một vắc-xin phổ quát không cần cập nhật theo từng biến thể sẽ giảm đáng kể gánh nặng hậu cần và chi phí cho các chiến dịch tiêm chủng quốc gia. Phương pháp tiêm không kim cũng đặc biệt phù hợp với các vùng nông thôn, nơi điều kiện bảo đảm kim tiêm vô trùng và xử lý rác thải y tế còn hạn chế.

Tuy nhiên, đây mới chỉ là bước đầu trong một quá trình dài. Từ thử nghiệm giai đoạn 1 đến khi vắc-xin được cấp phép sử dụng rộng rãi thường mất nhiều năm. Người có bệnh nền hoặc hệ miễn dịch suy yếu cần được bác sĩ tư vấn về lịch tiêm chủng phù hợp.