Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa tới Ankara đã tuyên bố ông "rất thất vọng" với NATO, trong khi liên minh phải đối mặt hai cuộc khủng hoảng không do mình khởi phát: chiến sự Nga - Ukraina bước sang năm thứ năm, còn cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran từ cuối tháng hai khiến eo biển Hormuz gần như tê liệt. Một tàu chở dầu cũng vừa trúng tên lửa ngay trong ngày khai mạc.

Thượng đỉnh NATO diễn ra trong hai ngày 7 và 8 tháng 7 tại Ankara, quy tụ lãnh đạo toàn bộ 32 nước thành viên. Ba trục nghị sự chính thức gồm chi tiêu quốc phòng, viện trợ Ukraina và phản ứng trước khủng hoảng Hormuz. Khối đã công bố gói viện trợ quân sự 70 tỷ euro cho Ukraina trong năm 2026, đồng thời cam kết mức tương đương trong năm 2027, cùng lộ trình nâng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP vào năm 2035. Tổng thống Zelensky cũng có mặt tại các phiên họp, trong khi Tổng thống Erdogan đón tiếp Tổng thống Trump bằng một cuộc gặp song phương ngay khi ông vừa hạ cánh.

Phép thử lòng trung thành thay cho phép thử chia sẻ gánh nặng

Khác với các kỳ trước, Tổng thống Trump không chỉ đòi đồng minh tăng chi tiêu mà còn yêu cầu họ chứng minh lòng trung thành bằng hành động cụ thể trong xung đột với Iran. Việc châu Âu giữ khoảng cách với chiến dịch do Mỹ và Israel phát động khiến ông xem đó là dấu hiệu phản bội, dù cuộc chiến này nằm ngoài phạm vi Điều 5 và ngoài khu vực NATO cam kết phòng thủ tập thể. Đây là điểm mấu chốt: liên minh vốn được thiết kế để phản ứng khi một thành viên bị tấn công, không phải để đồng hành trong các chiến dịch đơn phương của Washington. Việc Tổng thống Trump đánh đồng hai vấn đề này tạo ra một tiền lệ nguy hiểm, biến NATO từ cơ chế phòng thủ dựa trên quy tắc thành phép thử lòng trung thành với tổng thống Mỹ đương nhiệm.

Đòn bẩy mà Tổng thống Trump sử dụng không chỉ là lời nói. Việc ông từng nêu khả năng rút một phần ba quân số Mỹ khỏi châu Âu, khiến Lầu Năm Góc hủy một số đợt triển khai rồi chuyển sang cuộc rà soát lực lượng kéo dài sáu tháng, cho thấy đây là đòn bẩy có thật chứ không chỉ là lời đe dọa. Với các nước Đông Âu và vùng Baltic, viễn cảnh Mỹ rút quân ngay giữa lúc Nga vẫn duy trì áp lực quân sự lên Ukraina là rủi ro an ninh trực tiếp, buộc họ phải tính toán lại mức độ phụ thuộc vào chiếc ô bảo vệ của Mỹ.

Ai hưởng lợi: Tổng thống Erdogan và phép tính hai chiều

Trong bàn cờ này, Tổng thống Erdogan là bên hưởng lợi rõ rệt nhất. Việc Tổng thống Trump phát tín hiệu gỡ bỏ lệnh trừng phạt liên quan tới thương vụ mua hệ thống S-400 của Nga, đồng thời cân nhắc nối lại việc bán tiêm kích F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ, là sự đảo ngược hoàn toàn so với lập trường của các chính quyền Mỹ trước đó. Đổi lại, Thổ Nhĩ Kỳ mang lại cho Tổng thống Trump một vị trí chiến lược khó thay thế khi khủng hoảng Hormuz leo thang, cùng vai trò trung gian tiềm năng với các nước vùng Vịnh. Ở trong nước, việc được một tổng thống Mỹ đương nhiệm công khai coi là đối tác thân thiết giúp Tổng thống Erdogan củng cố vị thế trước công chúng, giữa lúc làn sóng bắt giữ phe đối lập tiếp diễn và báo chí độc lập bị từ chối cấp phép tác nghiệp ngay tại hội nghị này. Đây là một cuộc trao đổi kinh điển: Washington đổi sự im lặng trước các vấn đề dân chủ lấy vị trí chiến lược và thiện chí ngoại giao từ Ankara.

Ngược lại, các nước châu Âu cốt lõi như Đức và Pháp đang mất dần đòn bẩy. Họ vừa phải gánh phần lớn chi phí hỗ trợ Ukraina, vừa bị đặt vào thế khó khi không muốn bị cuốn sâu hơn vào xung đột Iran nhưng cũng không thể công khai phản đối đồng minh lớn nhất của khối. Đề xuất của Pháp và Anh về một phái bộ hàng hải đa quốc gia để mở lại tuyến vận tải qua Hormuz, hiện đã bị Iran bác bỏ, cho thấy giới hạn thực tế của việc châu Âu muốn đóng vai trò độc lập mà không có sự hậu thuẫn quân sự của Mỹ.

Bóng của Ukraina và Iran phủ lên bàn nghị sự

Cả hai cuộc chiến đang định hình lại logic của thượng đỉnh theo hướng bất lợi cho sự gắn kết nội khối. Ukraina cần cam kết viện trợ dài hạn để duy trì năng lực phòng thủ trên chiến trường, nhưng khả năng đạt một lệnh ngừng bắn thực chất trong năm nay vẫn ở mức thấp theo đánh giá của các thị trường dự đoán, phản ánh kỳ vọng phổ biến rằng cục diện giằng co sẽ còn kéo dài. Trong khi đó, khủng hoảng Hormuz buộc NATO phải trả lời một câu hỏi chưa có tiền lệ rõ ràng: liên minh có nên hỗ trợ hậu cần hoặc tình báo cho một chiến dịch mà chính mình không phát động hay không. Cách khối chọn đứng ngoài, chỉ đối thoại riêng với các nước vùng Vịnh thay vì tuyên bố lập trường chung, là một lựa chọn thận trọng nhưng cũng làm lộ rõ giới hạn năng lực phản ứng nhanh của NATO trước các khủng hoảng nằm ngoài khu vực Mỹ và châu Âu truyền thống.

Kịch bản

Khả năng cao nhất: Thượng đỉnh khép lại với một tuyên bố chung mang tính hình thức, tái khẳng định cam kết Điều 5 và tiến độ chi tiêu quốc phòng, trong khi Tổng thống Trump tạm gác lại đe dọa rút quân chờ kết quả rà soát sáu tháng của Lầu Năm Góc. Thổ Nhĩ Kỳ nhận được lộ trình gỡ trừng phạt S-400 như một phần thưởng cụ thể. Đánh giá của chúng tôi là kịch bản này phản ánh đúng bản chất giao dịch trong cách tiếp cận của Tổng thống Trump: duy trì đòn bẩy bằng cách không đóng lại hoàn toàn bất kỳ lựa chọn nào, đồng thời trao phần thưởng hữu hình cho đồng minh tỏ ra trung thành.

Kịch bản thay thế: Tổng thống Trump tận dụng vị thế trung gian của Tổng thống Erdogan để thúc đẩy một khuôn khổ hợp tác NATO Gulf cụ thể hơn nhằm bảo vệ tuyến hàng hải qua Hormuz, kèm theo thỏa thuận F-35 được đẩy nhanh cho Thổ Nhĩ Kỳ như một phần của gói an ninh khu vực rộng hơn. Nếu điều này xảy ra, hệ quả sẽ là Ankara chính thức trở thành trục trung tâm trong kiến trúc an ninh của NATO tại phía đông nam, làm thay đổi cán cân ảnh hưởng vốn nghiêng về Đức và Pháp trong nhiều thập niên.

Kịch bản rủi ro: Sự thất vọng của Tổng thống Trump vượt ngưỡng kiểm soát, dẫn tới một quyết định đơn phương công bố cắt giảm quân số Mỹ tại châu Âu ngay sau thượng đỉnh, đúng lúc Nga vẫn duy trì áp lực quân sự lên Ukraina. Nếu kết hợp với một đợt leo thang mới tại Hormuz, ví dụ thêm tàu chở dầu bị tấn công hoặc Iran mở rộng phạm vi phong tỏa, khối sẽ bị chia rẽ giữa nhóm muốn phản ứng cứng rắn hơn cùng Washington và nhóm ưu tiên xuống thang để bảo vệ nguồn cung năng lượng. Các yếu tố hiện tại cho thấy xác suất kịch bản này thấp hơn hai kịch bản trên trong ngắn hạn, nhưng mức độ tổn hại đối với uy tín răn đe của khối nếu xảy ra sẽ lớn hơn nhiều so với hai kịch bản còn lại.

Chỉ báo đáng theo dõi nhất trong những tuần tới không phải là ngôn từ trong tuyên bố chung, mà là tiến độ thực tế của cuộc rà soát lực lượng Mỹ tại châu Âu do Lầu Năm Góc thực hiện, cùng việc liệu thỏa thuận F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ có được ký kết chính thức hay chỉ dừng ở mức tín hiệu ngoại giao tại hội nghị thế giới lần này.