Một nghiên cứu quy mô lớn công bố trên tạp chí Nature Health cho thấy người sống gần các khu vực nông nghiệp sử dụng nhiều thuốc trừ sâu có nguy cơ mắc ung thư cao hơn 150% so với người dân ở nơi ít phơi nhiễm. Phát hiện này đặt dấu hỏi lớn về tính an toàn của các hóa chất vốn được coi là "an toàn" khi đánh giá riêng lẻ.

Phương pháp nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu từ IRD, Viện Pasteur, Đại học Toulouse (Pháp) và Viện Ung thư Quốc gia Peru (INEN) đã lập bản đồ phân bố chi tiết của 31 loại thuốc trừ sâu phổ biến trên khắp Peru trong giai đoạn 2014-2019. Thay vì đánh giá từng hóa chất đơn lẻ như cách làm truyền thống, họ phân tích tác động kết hợp của nhiều loại thuốc trừ sâu trong điều kiện thực tế. Sau đó, dữ liệu phơi nhiễm được đối chiếu với hồ sơ y tế của hơn 150.000 bệnh nhân ung thư ghi nhận từ năm 2007 đến 2020.

Cộng đồng bản địa chịu rủi ro lớn nhất

Kết quả cho thấy các cộng đồng bản địa và nông dân ở vùng sâu vùng xa chịu mức phơi nhiễm cao nhất, với trung bình mỗi người tiếp xúc đồng thời khoảng 12 loại thuốc trừ sâu ở nồng độ cao. Đây là điểm then chốt: khi các hóa chất này kết hợp với nhau, chúng có thể gây tổn thương tế bào âm thầm nhiều năm trước khi ung thư xuất hiện.

Cơ chế sinh học: Thuốc trừ sâu "xóa nhòa" danh tính tế bào

Các nghiên cứu phân tử tại Viện Pasteur chỉ ra rằng thuốc trừ sâu có thể can thiệp vào các quá trình duy trì chức năng và "danh tính" bình thường của tế bào. Mỗi tế bào trong cơ thể đều có một "chương trình" quy định nó là tế bào gan, tế bào phổi hay tế bào da. Thuốc trừ sâu có thể làm rối loạn chương trình này, khiến tế bào mất kiểm soát và phát triển bất thường, đó chính là khởi đầu của ung thư.

Cụ thể, các hỗn hợp thuốc trừ sâu ảnh hưởng đến cơ chế biểu sinh (epigenetic), tức cách các gen được "bật" hoặc "tắt" mà không làm thay đổi cấu trúc ADN. Điều này giải thích tại sao tổn thương có thể tích lũy trong nhiều năm mà không có triệu chứng rõ ràng.

Bài học cho Việt Nam

Dù nghiên cứu tập trung vào Peru, những phát hiện này rất đáng lưu ý đối với Việt Nam, quốc gia có truyền thống nông nghiệp lâu đời và mức sử dụng thuốc trừ sâu thuộc hàng cao trong khu vực. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Việt Nam sử dụng khoảng 100.000-120.000 tấn thuốc bảo vệ thực vật mỗi năm. Nông dân ở Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng trồng rau chuyên canh thường tiếp xúc với nhiều loại hóa chất cùng lúc, đúng như cảnh báo của nghiên cứu.

Khí hậu nhiệt đới cũng khiến thuốc trừ sâu phân tán nhanh hơn qua nước và không khí. Thói quen ăn rau xanh tươi nhiều trong bữa ăn hàng ngày, nếu rau không được rửa kỹ hoặc có nguồn gốc từ vùng canh tác sử dụng nhiều hóa chất, cũng tạo thêm đường phơi nhiễm.

5 cách hạn chế phơi nhiễm thuốc trừ sâu

Thứ nhất, ngâm rau quả trong nước muối loãng hoặc nước vo gạo ít nhất 15 phút trước khi rửa lại bằng nước sạch, giúp loại bỏ đáng kể dư lượng thuốc trừ sâu trên bề mặt. Thứ hai, ưu tiên mua rau quả có nguồn gốc rõ ràng, đặc biệt từ các chương trình VietGAP hoặc nông nghiệp hữu cơ. Thứ ba, nếu sống gần khu vực phun thuốc trừ sâu, hạn chế mở cửa sổ trong thời gian phun và sử dụng khẩu trang khi ra ngoài. Thứ tư, đa dạng hóa nguồn thực phẩm thay vì chỉ ăn một loại rau từ một nguồn, giúp giảm nguy cơ tích lũy một nhóm hóa chất cụ thể. Cuối cùng, hãy khám sức khỏe định kỳ. Nếu là nông dân hoặc sống gần vùng canh tác, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ về phương án tầm soát ung thư phù hợp.

Nghiên cứu này nhắc nhở rằng nguy cơ ung thư không chỉ đến từ gen hay lối sống, mà còn từ môi trường sống hàng ngày. Và khác với gen di truyền, đây là yếu tố chúng ta có thể thay đổi.