Một tàu chở dầu bất ngờ phát nổ sau khi trúng thủy lôi tại eo biển Hormuz hôm 26/7, theo Tasnim, hãng tin có liên hệ chặt chẽ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Đây là cảnh báo mới nhất từ Tehran nhằm vào mọi con tàu đi chệch khỏi hành lang mà Iran tự vạch ra trên tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới.

Theo Tasnim, con tàu đã rời khỏi tuyến đường được Iran chỉ định trước khi trúng mìn, và chưa có xác nhận độc lập nào từ chính quyền Iran về vụ việc. IRGC cho biết đã chặn giữ ít nhất sáu tàu khác chỉ trong 24 giờ trước đó, đồng thời tuyên bố mọi tàu cố tình băng qua eo biển mà không phối hợp với Iran sẽ chịu chung số phận với con tàu vừa gặp nạn. Vụ nổ xảy ra đúng lúc Iran và Oman đang có tiến triển trong đàm phán về mô hình an ninh hàng hải cho Hormuz, chỉ vài ngày sau khi Mỹ tạm dừng chuỗi 13 đêm không kích liên tiếp vào Iran, và giữa lúc đề xuất ngừng bắn 10 ngày do Qatar, Oman, Ai Cập và Pakistan làm trung gian vẫn chưa được cả hai bên chấp nhận.

Bối cảnh: Từ chiến dịch không kích đến vùng biển gài mìn

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch không kích quy mô lớn mang tên Operation Epic Fury ngày 28/2, tấn công hơn 900 mục tiêu tại Iran và khiến Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng, IRGC tuyên bố Hormuz là vùng tử địa và triển khai rải thủy lôi để trả đũa. Lưu lượng hàng hải qua eo biển này, tuyến vận chuyển khoảng một phần năm sản lượng dầu toàn cầu, đã sụt giảm gần 70% so với mức trung bình trước chiến sự. Một thỏa thuận khung ký ngày 17/6 từng giúp khôi phục 50 đến 60% lưu lượng, nhưng đã bị các diễn biến mới làm lu mờ, trong đó có việc Houthi mở mặt trận phong tỏa thứ hai nhắm vào Saudi Arabia tại Bab el-Mandeb hôm 20/7.

Toan tính chiến lược: Ai đang nắm lợi thế

Vụ nổ thủy lôi, dù chưa được kiểm chứng độc lập, phục vụ đúng mục tiêu tuyên truyền của Tehran. Sau nhiều tháng hứng chịu chiến dịch không kích chưa từng có khiến phần lớn ban lãnh đạo quân sự cấp cao bị loại bỏ, Iran cần chứng minh rằng năng lực kiểm soát vùng biển của mình vẫn nguyên vẹn. Một quả mìn phát nổ đúng thời điểm, kèm tuyên bố tàu đã rời khỏi hành lang được chỉ định, cho phép IRGC vừa phủ nhận trách nhiệm trực tiếp vừa củng cố thông điệp răn đe: tuân thủ luật chơi của Iran hoặc gánh hậu quả.

Thời điểm của vụ việc không phải ngẫu nhiên. Nó diễn ra giữa lúc Oman đề xuất một liên minh an ninh hàng hải khu vực với cơ chế đóng phí tự nguyện, trong khi Iran kiên quyết đòi hỏi phí bắt buộc để đảm bảo mọi tàu phải tuân thủ quy định. Duy trì mối đe dọa thủy lôi, ngay cả khi phần lớn đã được rải từ trước, là đòn bẩy giúp Tehran ép các nhà trung gian và chủ tàu nghiêng về mô hình phí bắt buộc, vốn mang lại nguồn thu ổn định hơn nhiều so với cơ chế tự nguyện mà Oman theo đuổi.

Ngược lại, đây là bước lùi đối với tuyên bố của Tổng thống Mỹ rằng Washington đang tiếp quản eo biển Hormuz và sẽ được trả phí để bảo vệ tuyến hàng hải này. Nếu Iran vẫn có thể rải và kích hoạt thủy lôi ngay cả khi hải quân Mỹ hiện diện dày đặc trong khu vực, độ tin cậy của cam kết bảo vệ mà Mỹ đưa ra sẽ bị đặt dấu hỏi, và các hãng tàu biển sẽ tiếp tục định giá rủi ro cao bất kể bên nào tuyên bố kiểm soát vùng biển. Đây cũng là phép thử cho quyết định tạm dừng không kích của Washington: nếu Iran tiếp tục các hành động khiêu khích, áp lực trong nước tại Mỹ sẽ đẩy chính quyền quay lại các đợt tấn công, một kịch bản mà cả hai bên đều muốn tránh vào lúc này vì chi phí quân sự và kinh tế đã ở mức rất cao.

Việc Houthi mở mặt trận phong tỏa thứ hai tại Bab el-Mandeb càng làm phức tạp bài toán. Nó cho thấy áp lực lên các tuyến hàng hải Trung Đông không còn là vấn đề song phương giữa Mỹ và Iran mà đã lan thành một mạng lưới đa điểm, khiến bất kỳ giải pháp nào chỉ tập trung vào Hormuz đều khó mang lại ổn định bền vững. Giá dầu Brent $92.12/thùng (▼4.8%) đã tăng hơn 12% chỉ trong một tuần và tiệm cận ngưỡng 100 USD một thùng, phản ánh việc thị trường đang định giá rủi ro gián đoạn kép chứ không chỉ một điểm nghẽn duy nhất.

Kịch bản

Khả năng cao nhất: Bế tắc kéo dài với các sự cố cường độ thấp xen kẽ đàm phán. Iran tiếp tục dùng những vụ việc như thủy lôi hoặc bắt giữ tàu để duy trì đòn bẩy trong lúc đàm phán mô hình phí với Oman, trong khi Mỹ giữ nguyên lệnh tạm dừng không kích nhưng không rút lực lượng hải quân khỏi khu vực. Giới phân tích thị trường dự đoán nghiêng mạnh về khả năng lưu lượng hàng hải khó trở lại bình thường trong ngắn hạn, dù triển vọng đến cuối năm được đánh giá khả quan hơn đáng kể so với các mốc gần. Đây là kịch bản có lợi nhất cho Tehran vì vừa giữ được đòn bẩy tài chính vừa tránh được một vòng leo thang toàn diện.

Kịch bản thay thế: Đề xuất ngừng bắn 10 ngày do Qatar, Oman, Ai Cập và Pakistan làm trung gian được cả hai bên chấp nhận, mở đường cho một khuôn khổ rà phá thủy lôi và giám sát quốc tế kết hợp cả yếu tố bắt buộc lẫn tự nguyện trong thu phí. Kịch bản này đòi hỏi cả Washington lẫn Tehran đều đánh giá rằng cái giá của việc kéo dài xung đột, từ tổn thất kinh tế đến rủi ro mất kiểm soát trước các bên thứ ba như Houthi, đã vượt quá lợi ích của việc duy trì đòn bẩy hiện tại. Giới đầu tư hiện đánh giá xác suất này thấp hơn kịch bản chính, nhưng không thể loại trừ nếu áp lực từ các nước nhập khẩu dầu lớn ở châu Á gia tăng.

Kịch bản rủi ro: Đề xuất ngừng bắn đổ vỡ, Mỹ nối lại các đợt không kích sau giai đoạn tạm dừng, và Iran đáp trả bằng cách mở rộng phạm vi rải thủy lôi hoặc nhắm vào các cơ sở chiến lược như đảo Kharg. Cùng lúc, Houthi siết chặt thêm phong tỏa tại Bab el-Mandeb, tạo ra tình trạng nghẽn kép tại hai điểm chốt dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Nếu kịch bản này xảy ra, giá dầu Brent có thể vượt xa ngưỡng 100 USD một thùng và duy trì ở vùng cao trong nhiều tuần, kéo theo áp lực lạm phát lan rộng ra ngoài khu vực Trung Đông. Giới phân tích rủi ro địa chính trị xếp khả năng đóng cửa hoàn toàn thêm một điểm chốt khác ở mức đáng lưu ý, dù chưa phải là kịch bản trung tâm hiện nay.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Chỉ báo quan trọng nhất trong những ngày tới là liệu khuôn khổ an ninh hàng hải giữa Iran và Oman có ngã ngũ theo hướng phí bắt buộc mà Tehran theo đuổi hay mô hình tự nguyện mà Oman đề xuất, bởi kết quả này sẽ quyết định liệu vụ nổ thủy lôi vừa qua chỉ là một hành động thực thi đơn lẻ hay là điểm mở đầu cho một chu kỳ leo thang mới. Tần suất IRGC chặn giữ tàu trong những ngày kế tiếp, so với mức sáu tàu trong 24 giờ vừa ghi nhận, cũng sẽ là dấu hiệu sớm cho biết Tehran đang củng cố đòn bẩy đàm phán hay chuẩn bị cho một vòng đối đầu quân sự mới với Mỹ.