Lệnh ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran, được gia hạn nhiều lần từ ngày 8/4, thực tế đã sụp đổ ngày 4/5 khi hai bên nổ súng ở eo biển Hormuz. Đây là bước leo thang nguy hiểm nhất kể từ khi xung đột bùng phát vào cuối tháng 2/2026.

Bối cảnh chiến lược

Tổng thống Donald Trump phát động chiến dịch Project Freedom với mục tiêu công khai là giải cứu hàng trăm tàu thương mại và hàng nghìn thủy thủ mắc kẹt ở eo biển Hormuz suốt hơn hai tháng qua, khi nhiều tàu đã cạn lương thực. Ông gọi đây là "một nghĩa cử nhân đạo". Tuy nhiên, bản chất quân sự của chiến dịch là rất rõ: tàu chiến Mỹ tiến vào vùng biển mà Iran tuyên bố kiểm soát hoàn toàn kể từ khi nước này phong tỏa tuyến hàng hải vận chuyển 14 triệu thùng dầu mỗi ngày.

Iran đáp trả ngay lập tức. Thiếu tướng Ali Abdollahi, Tư lệnh Bộ chỉ huy Trung tâm Khatam al-Anbiya, tuyên bố bất kỳ lực lượng vũ trang nào tiếp cận eo biển đều sẽ bị tấn công. Ngoại trưởng Abbas Araghchi gọi Project Freedom là "Project Deadlock", tức "Dự án Bế tắc". Tehran phóng tên lửa hành trình, drone và điều xuồng cao tốc tấn công tàu chiến Mỹ cùng các tàu thương mại được hộ tống. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã phá hủy 6 xuồng Iran và đánh chặn nhiều tên lửa, drone; không có tàu Mỹ nào trúng đạn.

Tương quan quyền lực

Cả hai bên đều rơi vào thế khó rút lui. Với Washington, việc để eo biển Hormuz bị phong tỏa vô thời hạn là điều không thể chấp nhận: lưu lượng vận chuyển hiện chỉ còn chưa tới 10% so với trước khủng hoảng, giá dầu ở mức 110 USD một thùng, còn mỗi ngày trì hoãn lại bào mòn uy tín của Mỹ với các đồng minh vùng Vịnh. Với Tehran, nhượng bộ ở Hormuz đồng nghĩa với việc mất đi đòn bẩy duy nhất để buộc Mỹ ngồi vào bàn đàm phán. Quyền kiểm soát eo biển là "quân bài bảo hiểm" của Iran: nếu mất nó, Tehran gần như không còn gì để mặc cả, trong bối cảnh cơ sở hạ tầng quân sự đã bị tàn phá nặng nề sau hai tháng hứng không kích.

Iran cũng mở rộng mục tiêu sang UAE, phóng 137 tên lửa đạn đạo và 195 drone vào lãnh thổ nước này. UAE đánh chặn 123 tên lửa và toàn bộ 195 drone, nhưng 14 tên lửa vẫn rơi xuống lãnh thổ nước này, khiến một cảng dầu bốc cháy. Ngoại trưởng Iran nói Tehran "không thù địch" với các nước vùng Vịnh, nhưng buộc phải tự vệ vì Mỹ sử dụng lãnh thổ của họ làm bàn đạp tấn công. Mục tiêu của chiến thuật này là chia rẽ liên minh, buộc UAE và Ả Rập Xê Út phải cân nhắc giữa quan hệ với Mỹ và nguy cơ bị Iran nhắm trực tiếp.

Yếu tố kinh tế: Thị trường dầu

Nghịch lý lớn nhất hiện nay là giá dầu chỉ quanh 110 USD một thùng dù nguồn cung bị gián đoạn ở mức kỷ lục. Giới đầu cơ trên thị trường phái sinh vẫn đang cược lớn vào khả năng xung đột sớm kết thúc. Tuy nhiên, tồn kho dầu thô của Mỹ tuần trước giảm 6,2 triệu thùng, cho thấy dư địa dự phòng đang thu hẹp. Nếu xung đột kéo dài sang tháng 5, giá dầu có thể vượt 126 USD một thùng, tức vùng đỉnh ngắn hạn đã xuất hiện trước đó, và đẩy kinh tế toàn cầu vào trạng thái nhu cầu suy giảm mạnh.

Các thị trường dự báo hiện cho rằng khả năng hoạt động hàng hải tại Hormuz trở lại bình thường trước cuối tháng 5 là rất thấp. Về dài hạn, giới phân tích nghiêng về kịch bản hoạt động được khôi phục từng phần vào mùa hè, nhưng không ai kỳ vọng mọi thứ trở lại bình thường hoàn toàn trước tháng 8. Về khả năng đạt thỏa thuận hòa bình lâu dài, giới dự báo cho rằng điều này nhiều khả năng xảy ra trước cuối năm. Tuy nhiên, đó chỉ là "hòa bình" theo nghĩa hẹp: một lệnh ngừng bắn chính thức, chứ không phải giải quyết tận gốc mâu thuẫn.

Kịch bản

Khả năng cao nhất: leo thang có kiểm soát, dẫn tới đàm phán trong 2-4 tuần. Cả hai bên đều có lý do để tránh chiến tranh tổng lực. Mỹ không muốn giá dầu vượt mốc 150 USD một thùng trước cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2026. Iran cũng không muốn hứng thêm các đợt không kích vào hạ tầng quân sự vốn đã suy yếu. Project Freedom là nước cờ gây sức ép, nhằm buộc Iran quay lại bàn đàm phán bằng cách cho thấy Tehran không thể duy trì phong tỏa vô thời hạn. Kịch bản này có thể dẫn tới một thỏa thuận ngừng bắn mới, với điều khoản mở eo biển cho tàu trung lập, đổi lại Mỹ nới lỏng một phần lệnh trừng phạt.

Kịch bản thay thế: chiến tranh tiêu hao kéo dài tại Hormuz. Nếu cả hai bên chấp nhận mức độ xung đột thấp (đọ súng lẻ tẻ, không leo thang vào lãnh thổ đối phương), eo biển có thể duy trì trạng thái "nửa mở, nửa đóng" trong nhiều tháng. Tàu được hộ tống quân sự đi qua, nhưng lưu lượng chỉ hồi phục 30-40%. Giá dầu dao động 100-120 USD, đủ đau nhưng chưa phá hủy kinh tế toàn cầu. Kịch bản này có lợi cho Nga (xuất khẩu dầu giá cao) và bất lợi cho châu Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ phụ thuộc nặng vào dầu qua Hormuz).

Kịch bản rủi ro: Sự cố bất ngờ dẫn đến chiến tranh toàn diện. Nếu một tên lửa Iran vô tình trúng tàu chiến Mỹ gây thương vong lớn, hoặc Mỹ vô tình đánh trúng mục tiêu dân sự Iran, áp lực chính trị trong nước có thể đẩy cả hai vào vòng xoáy trả đũa không kiểm soát. Giới chức quân sự Mỹ đã cảnh báo ngày 4/5 rằng "nguy cơ quay lại tác chiến toàn diện cao hơn 24 giờ trước." Nếu xảy ra, giá dầu có thể vọt lên 150-200 USD, thị trường tài chính toàn cầu sụp đổ, và Fed buộc phải chọn giữa chống lạm phát và cứu tăng trưởng.

Điểm quan sát tiếp theo

Chỉ báo quan trọng nhất trong 48 giờ tới là phản ứng của UAE và Ả Rập Xê Út. Nếu hai nước này yêu cầu Mỹ dừng Project Freedom để bảo vệ lãnh thổ, liên minh chống Iran sẽ rạn nứt và Washington phải điều chỉnh chiến thuật. Ngược lại, nếu vùng Vịnh đứng vững bên Mỹ và tăng cường phòng không, Iran sẽ mất đòn bẩy tấn công bên thứ ba và buộc phải quay lại đàm phán. Theo dõi thêm: liệu hãng vận tải Maersk (đã xác nhận 1 tàu qua Hormuz với hộ tống Mỹ) có tiếp tục điều thêm tàu hay tạm dừng chờ tình hình.