Chưa đầy nửa năm sau khi Mỹ tuyên bố tránh đụng đến hạ tầng dầu mỏ của Iran vì lý do nhân đạo, hải quân Mỹ đã trực tiếp bắn cháy ba tàu chở dầu Iran ngay sát Iran, trong đó có một tàu ở vùng neo đậu Đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu mỏ lớn nhất nước này. Ranh giới cuối cùng mà Washington từng tự đặt ra đã bị xóa bỏ.

Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), vụ việc xảy ra sau khi Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phóng tên lửa đạn đạo nhằm vào một tàu sân bay và một tàu khu trục Mỹ đang tuần tra tại Eo biển Hormuz. Cả hai tên lửa đều trượt mục tiêu, không có thương vong phía Mỹ. Để đáp trả, Mỹ tấn công đồng loạt ba tàu dầu Iran, làm tê liệt một tàu ngoài khơi Đảo Kharg, một tàu khác gần Jask và phá hủy hoàn toàn chiếc thứ ba tại Vịnh Oman. Truyền thông Iran xác nhận nhiều tiếng nổ lớn gần Đảo Kharg, thủy thủ đoàn được sơ tán, chưa ghi nhận thương vong. Sự kiện diễn ra chỉ hai tuần sau khi thỏa thuận ngừng bắn 60 ngày giữa hai nước hết hạn mà không đạt được mục tiêu cốt lõi nào, đẩy cuộc chiến quay lại quỹ đạo leo thang.

Bàn cờ chiến lược: Ai đang nắm lợi thế

Việc Mỹ chuyển từ ném bom cơ sở quân sự sang đánh thẳng vào phương tiện xuất khẩu dầu mỏ phản ánh một sự thay đổi quan trọng trong tính toán chiến lược của Washington. Thay vì theo đuổi một chiến dịch trên bộ tốn kém và rủi ro, điều mà giới phân tích và thị trường đều cho là khó xảy ra trong ngắn hạn, Washington đang chọn cách siết chặt huyết mạch tài chính của Tehran với mức chi phí quân sự tối thiểu. Mỗi tàu dầu bị đánh chìm hoặc vô hiệu hóa đồng nghĩa với hàng trăm nghìn thùng dầu không thể ra thị trường, trực tiếp bào mòn nguồn thu ngoại tệ vốn đã suy kiệt của Iran sau nhiều tháng chiến tranh. Đây là chiến lược gây áp lực tối đa với đòn bẩy bất đối xứng, tận dụng đúng điểm yếu cấu trúc của nền kinh tế Iran là sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào một cửa ngõ xuất khẩu duy nhất.

Phía Iran rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Việc phóng tên lửa vào tàu chiến Mỹ, dù thất bại, vẫn mang giá trị chính trị đối nội quan trọng: chứng minh với công chúng rằng Tehran chưa khuất phục. Nhưng mỗi lần trả đũa bằng vũ khí quy ước lại kéo theo một đòn đáp trả kinh tế nặng nề hơn từ phía Mỹ, tạo ra một vòng xoáy bất lợi mà Iran không thể thắng nếu tính bằng thước đo sức mạnh quân sự thuần túy. Lối thoát khả dĩ nhất của Tehran nằm ở việc duy trì xuất khẩu dầu giá rẻ qua đội tàu ngầm danh tính (shadow fleet) sang Trung Quốc, đồng thời chờ đợi áp lực từ giá dầu và bất ổn hàng hải buộc Washington quay lại bàn đàm phán trước khi nền kinh tế Iran sụp đổ hoàn toàn.

Trung Quốc là bên hưởng lợi gián tiếp nhưng cũng chịu rủi ro kép. Việc nhập khẩu dầu Iran giảm mạnh kể từ khi chiến tranh nổ ra buộc Bắc Kinh đa dạng hóa nguồn cung sang Nga, Ả Rập Saudi và Iraq, giúp hạn chế cú sốc giá toàn cầu. Tuy nhiên, Mỹ đã áp lệnh trừng phạt lên một nhà máy lọc dầu độc lập cỡ vừa của Trung Quốc cùng gần 40 tàu thuộc mạng lưới vận chuyển dầu Iran, cho thấy Washington sẵn sàng mở rộng phạm vi trừng phạt sang bên thứ ba nếu cần. Trong khi đó, các nước vùng Vịnh như Ả Rập Saudi, UAE, Qatar và Kuwait đứng trước nguy cơ trở thành mục tiêu trả đũa gián tiếp, khi Iran từng đe dọa tấn công hạ tầng năng lượng của các quốc gia này nếu bị dồn vào chân tường. Đáng chú ý, các tập đoàn dầu khí lớn niêm yết như Exxon XOM $159.47 (0.0%) Mobil (XOM) và Chevron CVX $208.60 (0.0%) đang hưởng lợi ngắn hạn từ đà tăng giá dầu Brent $96.28/thùng (▲0.8%), hiện giao dịch quanh mốc 96-97 USD một thùng, mức tăng theo tuần mạnh nhất kể từ giữa tháng Bảy.

Riêng với tuyến hàng hải qua Eo biển Hormuz, huyết mạch vận chuyển khoảng một phần năm sản lượng dầu toàn cầu trong điều kiện bình thường, tình trạng gián đoạn đã kéo dài từ cuối tháng Hai và chưa có dấu hiệu cải thiện. Lưu lượng tàu qua eo biển này sụt giảm nghiêm trọng so với mức bình thường trước chiến tranh, phản ánh mức độ rủi ro mà các hãng vận tải và bảo hiểm hàng hải đang định giá. Thị trường dự đoán từng đẩy xác suất Iran phong tỏa hoàn toàn Eo biển Hormuz lên mức gần như chắc chắn vào đầu năm nay, và diễn biến thực tế cho đến nay không mâu thuẫn với đánh giá đó.

Kịch bản nào phía trước cho Iran và Mỹ

Khả năng cao nhất là cuộc xung đột tiếp tục ở dạng chiến tranh tiêu hao kinh tế có kiểm soát: Mỹ duy trì các đợt tấn công nhắm vào tàu dầu và hạ tầng xuất khẩu của Iran theo từng đợt trả đũa cụ thể, tránh một chiến dịch xâm lược toàn diện, trong khi Iran tiếp tục các đòn đáp trả mang tính biểu tượng nhưng hiệu quả quân sự hạn chế. Giá dầu Brent duy trì vùng biến động cao nhưng không bùng nổ mất kiểm soát, do Trung Quốc và các nước tiêu thụ lớn khác đã thích nghi với nguồn cung thay thế. Đánh giá của chúng tôi là kịch bản này phù hợp với dữ liệu thị trường dự đoán hiện tại, khi giới đầu tư đặt xác suất rất thấp cho một cuộc xâm lược toàn diện của Mỹ trước năm 2027, đồng thời gần như loại trừ khả năng Eo biển Hormuz sớm trở lại hoạt động bình thường.

Kịch bản thay thế là áp lực kinh tế kép, từ chi phí chiến tranh gia tăng ở phía Mỹ và nguồn thu sụp đổ ở phía Iran, buộc cả hai bên quay lại đàm phán một thỏa thuận ngừng bắn mới, nhiều khả năng thông qua trung gian như Oman hoặc Qatar. Nếu điều này xảy ra, hệ quả sẽ là giá dầu hạ nhiệt nhanh và hoạt động vận tải qua Hormuz dần phục hồi, nhưng niềm tin thị trường vào tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào sẽ ở mức thấp, do thỏa thuận ngừng bắn 60 ngày trước đó đã đổ vỡ ngay khi hết hạn mà không giải quyết được bất đồng cốt lõi.

Kịch bản rủi ro, dù xác suất được giới phân tích và thị trường dự đoán đánh giá ở mức thấp, là Iran mở rộng mục tiêu tấn công sang hạ tầng năng lượng của các nước vùng Vịnh trung lập, kéo Ả Rập Saudi hoặc UAE vào vòng xoáy xung đột trực tiếp. Nếu kịch bản này xảy ra, hệ quả sẽ là Mỹ buộc phải cân nhắc một chiến dịch quân sự quy mô lớn hơn nhiều so với các đợt không kích hiện tại, đẩy giá dầu vọt lên vùng ba chữ số bền vững và gây chấn động chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, bao gồm cả các thị trường mới nổi phụ thuộc nhập khẩu dầu như Việt Nam.

Chỉ báo quan trọng nhất cần theo dõi trong những ngày tới là liệu Iran có mở rộng phạm vi tấn công ra ngoài các mục tiêu Mỹ và tàu dầu của chính mình để nhắm vào hạ tầng dầu mỏ của bên thứ ba tại vùng Vịnh hay không. Đó sẽ là ranh giới phân định giữa một cuộc đối đầu song phương được kiểm soát và một cuộc khủng hoảng năng lượng khu vực vượt tầm kiểm soát của cả hai bên.