Peru đang chìm trong cuộc khủng hoảng chính trị nghiêm trọng nhất kể từ năm 2020. Cuộc bầu cử tổng thống ngày 12/4, kéo dài sang 13/4 tại một số điểm bỏ phiếu, có 35 ứng viên nhưng không ai đạt quá 50%, buộc Peru phải tổ chức vòng hai ngày 7/6. Bà Keiko Fujimori, ứng viên cánh hữu của Fuerza Popular, dẫn đầu với khoảng 17%, trong khi ông Roberto Sánchez Palomino tạm đứng thứ hai. Nghiêm trọng hơn kết quả tạm thời là sự cố tổ chức: hơn 63.000 cử tri ban đầu không thể bỏ phiếu vì tài liệu bầu cử không được chuyển kịp đến hàng chục điểm bỏ phiếu.

Bối cảnh: Nền dân chủ mong manh

Peru đã trải qua chín đời tổng thống trong chưa đầy một thập kỷ, sau chuỗi luận tội, từ chức và biểu tình quần chúng. Sự cố hậu cần bầu cử không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh nền thể chế suy yếu sau nhiều năm bất ổn. Cảnh sát chống tham nhũng đã bắt một quan chức ONPE liên quan đến việc chậm chuyển tài liệu bầu cử. Áp lực đòi cách chức lãnh đạo cơ quan này cũng tăng lên.

Đến ngày 19/4, kiểm phiếu mới đạt khoảng 93%. Tòa án sau đó đặt hạn chót 15/5 để hoàn tất việc kiểm phiếu, trong khi các bên vẫn có quyền khiếu nại theo quy định. Ông Rafael López Aliaga, một ứng viên khác, kêu gọi biểu tình, cáo buộc gian lận dù chưa đưa ra bằng chứng cụ thể, trong khi quan sát viên quốc tế cũng chưa phát hiện dấu hiệu đáng kể.

Ai được lợi?

Bà Fujimori, con gái cựu Tổng thống Alberto Fujimori, đại diện cho đường lối thân doanh nghiệp, ưu tiên khai thác mỏ và quan hệ chặt với Mỹ. Ông Sánchez vận động với thông điệp quốc hữu hóa tài nguyên và tái phân phối thu nhập, gợi nhớ đường lối của cựu Tổng thống Pedro Castillo. Các thị trường dự báo hiện nghiêng về khả năng bà Fujimori thắng vòng hai.

Peru là nhà sản xuất đồng lớn thứ hai thế giới và có trữ lượng lithium đáng kể. Kết quả bầu cử sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chính sách khai thác mỏ, từ đó tác động đến chuỗi cung ứng toàn cầu cho xe điện và chip bán dẫn. Giá đồng phản ứng tích cực khi bà Fujimori dẫn đầu, nhờ cam kết duy trì môi trường thân thiện với nhà đầu tư.

Kịch bản trước vòng hai

Khả năng cao nhất: Bà Fujimori thắng vòng hai với biên độ 8-12 điểm. Lịch sử bầu cử Peru cho thấy ứng viên cánh hữu thường có lợi thế khi đối đầu cánh tả ở vòng hai, vì các đảng trung dung hay liên kết để ngăn ứng viên cực tả. Nếu kịch bản này xảy ra, giới đầu tư kỳ vọng chính sách kinh tế ổn định và dòng FDI vào ngành mỏ phục hồi. Tuy nhiên, rủi ro chính trị vẫn cao vì bà Fujimori chịu ảnh hưởng từ di sản pháp lý phức tạp của gia đình.

Kịch bản thay thế: Ông Sánchez gây bất ngờ nếu phong trào chống Fujimori (anti-fujimorismo) kích hoạt cử tri trẻ và vùng nông thôn. Xác suất thấp, nhưng không thể loại trừ, nhất là nếu khủng hoảng hậu cần được chứng minh có yếu tố thiên vị. Hệ quả là thị trường Peru có thể lao dốc, dòng vốn ngoại rút đi, còn lithium và đồng có nguy cơ bị quốc hữu hóa một phần.

Kịch bản rủi ro: Bất ổn kéo dài trước vòng hai nếu ông López Aliaga huy động được đám đông lớn hoặc tòa án bất ngờ hủy kết quả một số khu vực. Peru từng có tổng thống bị luận tội chỉ sau vài tháng, nên ngay cả chiến thắng của bà Fujimori cũng không đảm bảo ổn định lâu dài.

Tín hiệu cần theo dõi

Kết quả chính thức ngày 25/4 và phản ứng của ông López Aliaga trong 72 giờ sau đó sẽ quyết định liệu Peru tiến vào vòng hai trong trật tự hay hỗn loạn. Nếu biểu tình bùng phát trước khi kết quả được xác nhận, rủi ro hoãn bầu cử vòng hai sẽ tăng lên, và đó là kịch bản tồi tệ nhất cho cả kinh tế khu vực lẫn chuỗi cung ứng kim loại toàn cầu.