Nếu ai đó nói rằng mùi trứng thối có thể cứu não bạn, phản ứng đầu tiên chắc hẳn là hoài nghi. Nhưng các nhà khoa học tại Đại học Johns Hopkins vừa công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) rằng hydrogen sulfide, chất khí gây ra mùi khó chịu ấy, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ tế bào thần kinh khỏi thoái hóa. Phát hiện này mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới trong điều trị bệnh Alzheimer, căn bệnh đang ảnh hưởng hơn 55 triệu người trên toàn thế giới.

Protein CSE: 'người gác cổng' bất ngờ của não bộ

Trung tâm của nghiên cứu là protein Cystathionine γ-lyase, viết tắt là CSE. Protein này có nhiệm vụ sản xuất một lượng rất nhỏ hydrogen sulfide trong tế bào thần kinh khỏe mạnh. Hãy hình dung CSE như một người thợ điều chỉnh van gas: nó tạo ra vừa đủ hydrogen sulfide để các tế bào não hoạt động trơn tru, nhưng không bao giờ quá nhiều đến mức gây hại.

Trong não khỏe mạnh, hydrogen sulfide tham gia điều hòa huyết áp, duy trì chức năng mạch máu và hỗ trợ quá trình hình thành ký ức. Khi protein CSE suy giảm hoặc ngừng hoạt động, hàng rào bảo vệ này biến mất, để lại tế bào thần kinh không có sự bảo vệ trước stress oxy hóa và tổn thương DNA.

Bằng chứng từ thí nghiệm trên chuột

Nhóm nghiên cứu đã tạo ra những con chuột bị loại bỏ hoàn toàn gene CSE, sau đó theo dõi sức khỏe não bộ của chúng trong nhiều tháng. Kết quả rõ ràng đến mức đáng ngạc nhiên: Chuột thiếu CSE mất khả năng ghi nhớ và học hỏi, xuất hiện stress oxy hóa tăng cao, DNA bị tổn thương nghiêm trọng, và hàng rào máu-não suy yếu rõ rệt. Quá trình tạo tế bào thần kinh mới (neurogenesis) cũng giảm mạnh ở nhóm chuột này.

Nói cách khác, khi mất đi CSE, não bộ chuột phát triển gần như toàn bộ các dấu hiệu đặc trưng của Alzheimer: mất trí nhớ, viêm nhiễm thần kinh, và thoái hóa tế bào. Phát hiện này đặc biệt có ý nghĩa vì nó cho thấy CSE không chỉ là một yếu tố phụ mà có thể là mắt xích quan trọng trong cơ chế bệnh sinh.

Tại sao không thể đơn giản bơm hydrogen sulfide vào não?

Câu hỏi đầu tiên nhiều người đặt ra là: Nếu thiếu hydrogen sulfide gây hại, tại sao không bổ sung trực tiếp? Câu trả lời nằm ở liều lượng. Hydrogen sulfide ở nồng độ cao là chất độc chết người, từng gây ra nhiều vụ tử vong trong ngành công nghiệp dầu khí và xử lý nước thải. Lượng hydrogen sulfide mà tế bào thần kinh cần được đo bằng đơn vị nanomol, nhỏ đến mức không thể kiểm soát chính xác bằng cách đưa khí từ bên ngoài vào.

Vì vậy, các nhà khoa học Johns Hopkins đang tập trung vào một chiến lược khác: thay vì đưa khí vào não, họ muốn tìm cách kích hoạt hoặc tăng cường hoạt động của protein CSE. Nếu thành công, cơ thể sẽ tự sản xuất đúng lượng hydrogen sulfide cần thiết tại đúng vị trí trong não.

Bối cảnh Việt Nam và châu Á

Nghiên cứu này đặc biệt có ý nghĩa với người Việt Nam. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, số người mắc Alzheimer và sa sút trí tuệ tại Đông Nam Á đang tăng nhanh hơn bất kỳ khu vực nào khác, dự kiến đạt 23 triệu người vào năm 2050. Tại Việt Nam, ước tính hiện có khoảng 1,5 triệu người sống chung với chứng sa sút trí tuệ, nhưng tỷ lệ chẩn đoán sớm còn rất thấp do thiếu nhận thức và cơ sở y tế chuyên khoa.

Chế độ ăn giàu rau xanh và hải sản của người Việt cung cấp nhiều hợp chất sulfur tự nhiên từ tỏi, hành, và các loại rau họ cải. Dù chưa có nghiên cứu trực tiếp chứng minh mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu sulfur và mức CSE trong não, nhưng đây là một giả thuyết đáng quan tâm mà các nhà khoa học đang khám phá.

Hạn chế cần lưu ý

Nghiên cứu hiện tại mới thực hiện trên chuột, và khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thuốc điều trị cho người thường mất 10-15 năm. Cơ chế CSE trong não người có thể phức tạp hơn nhiều so với chuột. Đây là nghiên cứu bước đầu, dù kết quả rất hứa hẹn, vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trước khi ứng dụng thực tế. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu suy giảm trí nhớ.

Bạn có thể làm gì hôm nay?

số biện pháp giúp bảo vệ não bộ hiệu quả. Thứ nhất, đi bộ nhanh 30 phút mỗi ngày giúp tăng lưu lượng máu lên não tới 15%, theo nghiên cứu từ Đại học British Columbia. Thứ hai, duy trì chế độ ăn giàu rau họ cải như bông cải xanh, cải bắp, và súp lơ, vốn chứa nhiều hợp chất sulfur tự nhiên. Thứ ba, ngủ đủ 7-8 tiếng mỗi đêm, vì não bộ loại bỏ protein beta-amyloid (liên quan đến Alzheimer) chủ yếu trong giấc ngủ sâu. Thứ tư, kiểm soát huyết áp, bởi huyết áp cao là yếu tố rủi ro hàng đầu cho sa sút trí tuệ mạch máu. Cuối cùng, duy trì hoạt động xã hội và trí tuệ: đọc sách, chơi cờ, hoặc học kỹ năng mới giúp tạo kết nối thần kinh bổ sung, tăng khả năng dự trữ nhận thức.