Bảy mươi ba người bị thương, lửa bốc cháy tại nhiều cơ sở dầu khí, hoạt động khai thác đình trệ tức thời: đó là hậu quả đợt tấn công bằng tên lửa đạn đạo và drone mà Houthi tung vào Saudi Arabia rạng sáng 8 tháng 9, đòn giáng mạnh nhất nhắm vào vương quốc dầu mỏ này trong nhiều năm. Ngoại trưởng, Hoàng tử Faisal bin Farhan, lập tức tuyên bố Riyadh sẽ không ngần ngại tự vệ, còn liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu tại Yemen cảnh báo sẽ dùng mọi biện pháp cần thiết để triệt tiêu nguồn đe dọa.

Mục tiêu lần này trải rộng bất thường: Abha, Khamis Mushait, Jazan và Najran, bốn thành phố dọc biên giới phía nam, nơi cơ sở năng lượng, khu dân cư và một căn cứ không quân đồng loạt hứng hỏa lực. Đây là đỉnh điểm chuỗi leo thang kéo dài từ giữa tháng 7, khi liên quân Saudi Arabia và chính phủ Yemen được quốc tế công nhận không kích sân bay Sanaa nhằm ngăn một chuyến bay từ Tehran hạ cánh, phá vỡ lệnh ngừng bắn duy trì từ năm 2022. Kể từ đó, Houthi đã biến cuộc đối đầu với Riyadh thành một mặt trận trong cuộc chiến khu vực rộng lớn hơn xoay quanh Iran.

Bối cảnh: từ lệnh ngừng bắn mong manh đến vòng xoáy trả đũa

Lệnh ngừng bắn tại Yemen, được các bên chấp thuận từ tháng 3 năm 2022, đã kìm hãm phần lớn giao tranh quy mô lớn suốt bốn năm. Bước ngoặt đến giữa tháng 7 năm nay, khi Houthi tìm cách đưa một chuyến bay từ Tehran hạ cánh xuống Sanaa, thách thức trực diện lệnh phong tỏa đường không và đường biển mà liên quân Saudi Arabia áp đặt suốt một thập kỷ. Liên quân đáp trả bằng không kích sân bay Sanaa, còn Houthi trả đũa bằng tên lửa nhắm vào sân bay Abha, lần đầu tấn công lãnh thổ Saudi Arabia kể từ tháng 3 năm 2022. Từ đó, cường độ leo thang: nhà máy lọc dầu Jazan bị tập kích, một tàu hàng bị tấn công khiến sáu người thiệt mạng, giao tranh trên bộ tái bùng phát tại Taiz và Hodeidah khi Houthi giành eo biển Bab al-Mandeb. Ngày 7/9, Houthi cáo buộc liên quân không kích một nhà tù tại al-Hazm, tỉnh al-Jawf, khiến bảy người tử vong, châm ngòi làn sóng tên lửa nhắm vào bốn thành phố Saudi Arabia một ngày sau. Đặc phái viên Liên Hợp Quốc Hans Grundberg đã cảnh báo nguy cơ leo thang thành chiến tranh toàn diện, kêu gọi các bên kiềm chế tối đa.

Phân tích chiến lược: ai hưởng lợi, ai mất đòn bẩy

Trên bàn cờ khu vực, Iran là bên hưởng lợi rõ rệt nhất từ việc duy trì áp lực lên Saudi Arabia mà không cần trực tiếp đối đầu. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, qua lực lượng đặc nhiệm Quds, cùng Hezbollah, từ lâu cung cấp linh kiện tên lửa đạn đạo và công nghệ drone cho Houthi. Đẩy phong trào này vào một mặt trận mới trong cuộc chiến Iran năm 2026 giúp Tehran phân tán nguồn lực đối thủ mà không phải hứng đòn đáp trả trực tiếp, đúng bản chất chiến tranh ủy nhiệm mà Iran theo đuổi nhiều năm tại Trung Đông. Về phía Houthi, duy trì đối đầu giúp phong trào củng cố chính danh trong nước như lực lượng kháng cự, đồng thời giữ đòn bẩy đàm phán cho bất kỳ tiến trình chính trị nào tại Yemen.

Ngược lại, Saudi Arabia chịu tổn thất chiến lược rõ ràng nhất nếu xung đột kéo dài. Kế hoạch Vision 2030 của Thái tử Mohammed bin Salman, đặt cược vào thu hút đầu tư nước ngoài và các dự án như NEOM, phụ thuộc vào hình ảnh một vương quốc ổn định. Mỗi đợt tên lửa rơi xuống thành phố phía nam đều xói mòn niềm tin nhà đầu tư. Đáng chú ý, cơ chế trung gian của Oman, kênh liên lạc hậu trường quan trọng nhất giữa Riyadh và Houthi nhiều năm qua, cũng đang mất dần hiệu lực khi phản hồi gần đây từ Houthi bị giới ngoại giao đánh giá là thiếu thiện chí, ưu tiên leo thang thực địa hơn nhượng bộ trên bàn đàm phán.

Về phía Mỹ, Washington đứng trước thế khó: hỗ trợ phòng thủ cho đồng minh Saudi Arabia là cam kết không thể từ chối, nhưng bị kéo sâu hơn vào một mặt trận mới ngay giữa lúc xử lý cuộc chiến Iran quy mô rộng hơn, kịch bản Nhà Trắng muốn tránh bằng mọi giá. Saudi Arabia cần đáp trả đủ mạnh để răn đe nhưng tránh sa lầy vào chiến dịch trên bộ tại Yemen, dựa vào các hệ thống phòng không như Patriot để giảm thiệt hại từ tên lửa và drone. Houthi cần cân bằng giữa chứng minh năng lực quân sự và tránh vượt ngưỡng chịu đựng khiến Riyadh chuyển sang không kích diện rộng. Iran có lợi khi giữ khoảng cách phủ nhận hợp lý, tránh để Houthi kéo Mỹ can thiệp trực tiếp. Trong khi đó, các nước vùng Vịnh khác như UAE và Qatar nhiều khả năng giữ lập trường trung lập thận trọng, ưu tiên bảo vệ tuyến hàng hải.

Kịch bản nào sẽ định hình những tuần tới

Khả năng cao nhất, theo đánh giá của chúng tôi, là kịch bản leo thang có kiểm soát: các đợt tấn công và đáp trả tiếp tục theo chu kỳ như từ tháng 7 đến nay, nhưng không vượt ngưỡng chiến tranh toàn diện. Saudi Arabia sẽ tiếp tục không kích mục tiêu quân sự của Houthi tại al-Jawf, Marib hay Taiz như đã làm tuần qua, trong khi Houthi duy trì các đợt tấn công tên lửa và drone nhắm vào cơ sở năng lượng miền nam Saudi Arabia. Kênh trung gian của Oman, dù suy yếu, nhiều khả năng vẫn được duy trì như van an toàn tối thiểu, bởi cả Riyadh lẫn Tehran đều có lý do tránh một cuộc chiến trực diện tốn kém.

Kịch bản thay thế là một đợt hạ nhiệt ngoại giao mới, khởi động qua trung gian Oman hoặc dưới sức ép từ đặc phái viên Hans Grundberg. Kịch bản này có cơ sở nếu cả hai bên nhận thấy chi phí duy trì leo thang vượt quá lợi ích, đặc biệt khi Saudi Arabia cần bảo vệ dòng vốn cho Vision 2030 còn Houthi đối mặt áp lực nhân đạo ngày càng lớn. Tuy nhiên, dựa trên việc Houthi liên tục từ chối đề xuất thỏa hiệp, xác suất kịch bản này xảy ra trong ngắn hạn thấp hơn kịch bản leo thang có kiểm soát.

Kịch bản rủi ro, dù ít khả năng xảy ra nhất, mang hệ quả nghiêm trọng nhất: xung đột vượt khỏi biên giới Yemen và Saudi Arabia, kéo theo phản ứng quân sự trực tiếp hơn từ Mỹ trong khuôn khổ cuộc chiến Iran, đồng thời gián đoạn nghiêm trọng tuyến vận tải qua Bab al-Mandeb. Nếu kịch bản này xảy ra, giá dầu Brent $97.60/thùng (▲1.4%), từng vượt mốc 100 đô la một thùng hồi tháng 7 khi Houthi tấn công tàu chở dầu, sẽ lập đỉnh mới. Trước đợt tấn công ngày 8/9, giới đầu tư trên các thị trường dự đoán từng nghiêng khá rõ về khả năng Riyadh tiếp tục kiềm chế, phản ánh ưu tiên mà Thái tử Mohammed bin Salman dành cho mục tiêu kinh tế trong nước. Diễn biến thực địa vượt xa kỳ vọng thận trọng đó, khiến giới phân tích hiện đánh giá xác suất Houthi tiếp tục nhắm vào tàu thuyền trên Biển Đỏ ở mức cao hơn đáng kể so với vài tuần trước.

Tín hiệu cần theo dõi

Chỉ báo quan trọng nhất những ngày tới là quy mô và mục tiêu của đợt đáp trả tiếp theo từ liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu: nếu không kích tiếp tục giới hạn ở khu vực Houthi kiểm soát như al-Jawf hay Marib, kịch bản leo thang có kiểm soát vẫn đang chiếm ưu thế. Ngược lại, nếu Riyadh mở rộng mục tiêu sang các trung tâm quyền lực của Houthi tại Sanaa hoặc Hodeidah, hoặc xuất hiện dấu hiệu Iran can thiệp trực tiếp hơn, nguy cơ chiến tranh toàn diện sẽ tăng mạnh. Phản ứng của thị trường dầu mỏ tuần này, cùng các tuyên bố tiếp theo từ Riyadh và Tehran, sẽ là tín hiệu sớm nhất cho thấy khu vực đang tiến gần hơn đến kịch bản nào.