Tehran vừa thông báo cho phép tàu thuyền không thù địch qua lại Eo biển Hormuz an toàn, trong khi Bộ Ngoại giao Iran vẫn kiên quyết phủ nhận bất kỳ cuộc đàm phán trực tiếp nào với Washington. Hai thông điệp trái chiều được phát đi cùng một ngày không phải là sự mâu thuẫn ngẫu nhiên, mà là một phép tính địa chính trị có chủ đích.

Bức tranh ngày thứ 25

Kể từ khi liên quân Mỹ-Israel tiến hành cuộc không kích ngày 28 tháng 2 khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei tử vong, cuộc xung đột đã lan rộng sang 14 quốc gia chỉ trong vòng 5 ngày. Iran đóng cửa Eo biển Hormuz từ ngày 5 tháng 3, khiến lưu lượng tàu chở dầu sụp đổ từ hơn 100 tàu mỗi ngày xuống còn vỏn vẹn 21 tàu kể từ đó đến nay. Giá dầu mỏ leo thang đỉnh 126 đô la một thùng, gây áp lực lên toàn bộ nền kinh tế toàn cầu. Trump đã ra tối hậu thư 48 giờ ngày 21 tháng 3, rồi lại hoãn các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng Iran thêm 5 ngày vào ngày 23 tháng 3, đồng thời tuyên bố đã gửi kế hoạch 15 điểm và có những cuộc trao đổi hiệu quả với Tehran.

Mojtaba đang gửi tín hiệu gì qua Hormuz

Mojtaba Khamenei, 56 tuổi, được bầu làm Lãnh tụ Tối cao ngày 8 tháng 3 với lời thề chiến đấu đến cùng, là nhân vật có quan hệ sâu rộng trong Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) nhưng hoàn toàn thiếu kinh nghiệm điều hành nhà nước. Chính sự kết hợp này tạo ra vùng ẩn số nguy hiểm nhất trong cuộc khủng hoảng hiện tại. Ông không bị ràng buộc bởi các tiền lệ ngoại giao mà cha ông từng tuân theo, nhưng cũng không có đủ bộ máy hành chính để kiểm soát đầy đủ các quyết định leo thang từ các tư lệnh IRGC dưới quyền.

Việc mở cửa Hormuz có điều kiện là nước đi đầu tiên mang dấu ấn chiến lược của Mojtaba, không phải của bộ máy ngoại giao cũ. Thông điệp gửi đến thị trường toàn cầu là rõ ràng: Iran vẫn kiểm soát van dầu và có thể điều tiết áp lực theo ý muốn. Gửi đến Trump, thông điệp phức tạp hơn: đây là nhượng bộ đủ nhỏ để phủ nhận là đàm phán, nhưng đủ lớn để trì hoãn các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng. Mojtaba đang mua thời gian mà không trả giá bằng uy tín trong nước.

Chiến lược mà các chuyên gia phân tích gọi là leo thang không giới hạn của Iran, vừa mở rộng theo chiều ngang sang nhiều quốc gia vừa tăng cường theo chiều dọc với các mục tiêu có tính hủy diệt cao hơn, thực ra là công cụ thiết lập ngưỡng răn đe mới. Mỗi lần Mojtaba ra lệnh tấn công thêm một mục tiêu mới, ông đang vẽ lại bản đồ chi phí mà Washington phải trả nếu tiếp tục leo thang.

Bẫy của Trump và vai trò của Mátxcơva

Trump đang đứng trước một bài toán không có lời giải đẹp. Việc hoãn tấn công hạ tầng năng lượng lần thứ hai trong vòng chưa đầy một tuần cho thấy sức ép từ thị trường tài chính, từ các đồng minh vùng Vịnh và từ nội bộ Nhà Trắng đang mạnh hơn ông muốn thừa nhận. Quân sự Mỹ đã đạt ưu thế trên không chỉ trong 2 ngày đầu, nhưng theo đánh giá của các chuyên gia an ninh quốc tế, từ ưu thế trên không đến kết thúc xung đột là một hành trình tính bằng tuần, tháng, thậm chí nhiều năm bất ổn.

Vai trò của Nga làm phức tạp thêm phép tính của Washington theo cách chưa có tiền lệ. Mátxcơva đang hỗ trợ Iran tấn công các vị trí của Mỹ trong khu vực, trong khi Ukraine, đang nhận hỗ trợ của Mỹ, lại giúp phòng thủ các căn cứ Mỹ. Đây là sự đan xen địa chính trị mà cả lý thuyết lẫn thực tiễn ngoại giao hiện đại chưa có hộp công cụ phù hợp để xử lý. Putin không có lợi ích trong việc để Washington rảnh tay ở Trung Đông, và mỗi ngày xung đột kéo dài là một ngày Mỹ phân tán nguồn lực khỏi mặt trận châu Âu.

Israel lại thêm một biến số riêng. Quân đội Israel đang yêu cầu thêm nhiều tuần hoạt động, nghĩa là Tel Aviv không sẵn sàng kết thúc chiến dịch theo lịch trình ngoại giao của Trump. Khoảng cách giữa mục tiêu quân sự của Israel và mục tiêu chính trị của Trump đang dần lộ rõ, và Mojtaba đang khai thác chính khoảng cách đó.

Ba kịch bản cho 60 ngày tới

Khả năng cao nhất: Một thỏa thuận khung đạt được qua trung gian trong 2 đến 4 tuần tới. Pakistan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Oman đều đang đóng vai trò trung gian tích cực. Tehran đã quen với kiểu ngoại giao gián tiếp này từ thời đàm phán hạt nhân. Các thị trường dự đoán đang phản ánh xác suất ngừng bắn trước cuối tháng 4 ở mức xấp xỉ 50-50, với hàng chục triệu đô la đặt cược vào kết quả. Kịch bản này không đòi hỏi Iran thừa nhận thua và không đòi hỏi Trump từ bỏ hình ảnh chiến thắng. Hai bên có thể gọi cùng một thỏa thuận bằng hai cái tên khác nhau cho hai khán giả khác nhau. Hormuz mở hoàn toàn, Iran nhận bảo đảm về chủ quyền, Mỹ tuyên bố đã răn đe thành công và Israel được nhượng bộ về một số mục tiêu an ninh. Khả năng xảy ra là cao nhất, nhưng không phải là chắc chắn.

Kịch bản thay thế: Xung đột kéo dài 60 đến 90 ngày mà không có giải pháp rõ ràng. Đây là kịch bản của chiến trường dai sức, nơi cả hai bên đủ mạnh để không thua nhưng không đủ mạnh để thắng nhanh. IRGC tiếp tục tấn công các mục tiêu Mỹ bằng tên lửa hành trình và drone chi phí thấp, trong khi không quân Mỹ duy trì chiến dịch oanh kích có kiểm soát. Giá dầu dao động trong vùng 100 đến 120 đô la, đủ gây đau đớn nhưng chưa đủ để phá vỡ đồng thuận chính trị trong nước ở cả hai phía. Kịch bản này nguy hiểm vì nó tạo ra áp lực leo thang theo từng bước nhỏ, và mỗi bước nhỏ đều có thể vô tình vượt ngưỡng không thể quay đầu.

Kịch bản rủi ro: Trump quyết định tấn công hạ tầng điện lực và lọc dầu của Iran sau khi hết hạn 5 ngày. Đây là lằn ranh đỏ mà Mojtaba đã ngụ ý, dù không tuyên bố công khai. Một cuộc tấn công vào nhà máy điện sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến dân thường Iran theo cách mà cộng đồng quốc tế khó biện minh, đẩy các nước trung gian như Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan vào thế không thể tiếp tục đóng vai trò cầu nối. Mojtaba, chịu áp lực nặng nề từ các tư lệnh IRGC cứng rắn, sẽ có cớ chính đáng để leo thang sang các mục tiêu chiến lược mà Iran trước đây chưa dám đụng đến. Giới phân tích đánh giá xác suất kịch bản này là thấp, nhưng hậu quả là không thể lường trước được.

Chỉ số cần theo dõi

Trong tuần tới, một chỉ số sẽ có tính dự báo cao hơn tất cả những tuyên bố công khai: liệu Pakistan có tổ chức được cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa các quan chức Iran và Mỹ tại Islamabad hay không. Nếu có, kể cả ở cấp kỹ thuật và được giữ bí mật hoàn toàn, thì kịch bản khả năng cao nhất đang trong quá trình hiện thực hóa. Nếu không có, và nếu Trump không gia hạn thêm lần thứ ba, thì kịch bản rủi ro sẽ tiến gần hơn đến ngưỡng kích hoạt.

Hormuz hé cửa ngày thứ 25 không phải là dấu hiệu của hòa bình. Đó là dấu hiệu của một nhà lãnh đạo mới đang học cách dùng đòn bẩy kinh tế như một ngôn ngữ ngoại giao song song, trong khi vẫn giữ đủ cứng rắn để tồn tại về mặt chính trị trong nước. Mojtaba Khamenei chưa chứng minh được ông là người giải quyết khủng hoảng, nhưng ông đang chứng minh rằng ông hiểu giá trị của sự mơ hồ có kiểm soát. Đó, trong bối cảnh này, là tín hiệu đáng kể nhất.