Hamas vừa trao chiếc ghế quyền lực nhất của mình cho một người từng là mục tiêu ám sát của Israel, đúng vào thời điểm bên bảo trợ lớn nhất của phong trào này, Iran đang trải qua biến động quyền lực chưa từng có. Sự trùng hợp về thời điểm không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh một khoảng trống chiến lược mà cả hai bên đang cố lấp đầy theo cách riêng của mình.

Ngày 20 tháng 7, Hamas công bố Khalil al-Hayya chính thức trở thành thủ lĩnh mới, sau khi đánh bại ông Khaled Meshaal trong vòng bầu chọn nội bộ kéo dài nhiều tháng qua các cấu trúc của phong trào tại Gaza, Bờ Tây, nhà tù Israel và cộng đồng lưu vong. Ông kế nhiệm Yahya Sinwar, người bị lực lượng Israel tiêu diệt tháng 10 năm 2024, và trước đó là Ismail Haniyeh, bị ám sát tại Tehran. Đây là lần chuyển giao quyền lực đầu tiên của Hamas kể từ khi chiến sự bùng phát, diễn ra giữa lúc câu hỏi về tương lai chính trị Palestine vẫn chưa có lời giải. Từ khi Sinwar qua đời, Hamas vận hành qua một hội đồng lãnh đạo năm người bị chia rẽ nội bộ, và cuộc bỏ phiếu hồi tháng 2 năm nay từng không tìm ra người chiến thắng rõ ràng.

Bối cảnh: Một nhà đàm phán trở thành thủ lĩnh

Ông Al-Hayya sinh năm 1960 tại Gaza, gia nhập Hamas trong giai đoạn Intifada lần thứ nhất và từng thụ án ba năm tù tại Israel. Ông lấy bằng tiến sĩ Hồi giáo học tại Sudan, nơi ông xây dựng quan hệ với lực lượng Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Iran, và sau này giữ vai trò trưởng đoàn đàm phán của Hamas trong các vòng thương lượng gián tiếp với Israel, do Ai Cập và Qatar làm trung gian. Ông đặt căn cứ tại Doha từ trước ngày 7 tháng 10 năm 2023, và vào tháng 9 năm 2025 từng sống sót sau một cuộc không kích của Israel nhắm vào ông ngay trên lãnh thổ Qatar. Cuộc tấn công khiến con trai và trợ lý thân cận của ông thiệt mạng.

Cuộc bầu chọn giữa ông Al-Hayya và ông Meshaal không chỉ là cuộc cạnh tranh cá nhân, mà là phép thử cho định hướng chiến lược của Hamas. Ông Al-Hayya đại diện cho phe thân Iran, chủ trương duy trì đối đầu vũ trang, trong khi ông Meshaal đại diện cho xu hướng thực dụng hơn, tìm kiếm hậu thuẫn từ các chính phủ Ả Rập dòng Sunni và ưu tiên đàm phán. Việc phe của ông Al-Hayya thắng thế cho thấy Hamas, ít nhất ở cấp lãnh đạo chính trị, chưa sẵn sàng từ bỏ mô hình kháng cự vũ trang để đổi lấy con đường ngoại giao thuần túy.

Phân tích chiến lược: Bàn cờ quyền lực đang dịch chuyển

Kết quả bầu chọn này tạo ra một nghịch lý về đòn bẩy. Ông Al-Hayya thắng cử nhờ lập trường gần gũi Iran, nhưng chính Iran hiện đang ở thế yếu nhất trong nhiều thập niên, sau khi Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thiệt mạng trong cuộc không kích của Mỹ vào Tehran cuối tháng 2 năm nay và con trai ông, Mojtaba Khamenei, phải gấp rút củng cố quyền lực để kế nhiệm vị trí Lãnh tụ tối cao từ tháng 3. Mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm của Tehran trong khu vực, vốn là chỗ dựa tài chính và vũ khí cho Hamas, đang trong giai đoạn tái tổ chức và chưa thể hoạt động ở mức độ như trước đây. Hamas vì vậy sở hữu một thủ lĩnh có định hướng thân Iran rõ rệt, nhưng lại thiếu sự hậu thuẫn tương xứng từ Tehran đúng vào lúc cần nhất.

Với Israel, việc ông Al-Hayya lên nắm quyền đặt ra một lựa chọn khó xử. Giới chức Israel từng mô tả ông là nhân vật diều hâu, gần Iran hơn là các chính phủ Ả Rập, và từng cố loại bỏ ông bằng không kích. Nếu tiếp tục theo đuổi chiến dịch ám sát nhằm vào cá nhân ông, Israel có nguy cơ phá vỡ kênh đàm phán duy nhất còn hoạt động ổn định với Hamas, bởi chính ông Al-Hayya là người trực tiếp dẫn dắt các vòng thương lượng dẫn tới lệnh ngừng bắn tháng 10 năm 2025. Ngược lại, nếu chấp nhận ông như một đối tác đàm phán trên thực tế, Israel phải đối mặt với áp lực chính trị trong nước vì từng coi ông là mục tiêu quân sự chính đáng.

Qatar và Ai Cập là hai bên trung gian hưởng lợi rõ nhất từ diễn biến này. Việc ông Al-Hayya, người đặt căn cứ tại Doha và sống sót sau vụ tấn công ngay trên đất Qatar, trở thành thủ lĩnh tối cao càng củng cố vị thế của Doha như trung tâm ngoại giao không thể thay thế của Hamas. Cairo cũng được hưởng lợi từ cục diện mới. Giữ vai trò không thể bỏ qua khi Ủy ban Quản trị Quốc gia Gaza, cơ chế do Hội đồng Hòa bình do Tổng thống Mỹ Donald Trump chủ trì bảo trợ, hiện vẫn phải đóng trụ sở tại Cairo vì Israel chưa cho phép triển khai vào Gaza.

Nước cờ tối ưu cho từng bên khá rõ ràng. Israel nên duy trì áp lực quân sự có kiểm soát nhưng tránh tấn công trực tiếp vào ông Al-Hayya để không đóng sập kênh đàm phán. Hamas nên tận dụng uy tín sống sót sau ám sát của ông Al-Hayya để câu giờ trên vấn đề giải giáp, đổi lấy nhượng bộ nhân đạo và rút quân từng phần từ Israel. Qatar và Ai Cập nên đẩy nhanh việc đưa Ủy ban Quản trị Gaza vào thực địa để chứng minh giai đoạn hai của kế hoạch hòa bình còn khả thi. Còn Mỹ, thông qua Hội đồng Hòa bình, cần giữ lập trường đã tuyên bố là đánh giá Hamas bằng hành động chứ không phải lời hứa, nếu không muốn để lộ khoảng trống giữa tuyên bố cứng rắn và thực thi trên thực địa.

Kịch bản phía trước

Khả năng cao nhất: Lệnh ngừng bắn mong manh tiếp tục được duy trì trên danh nghĩa, nhưng giai đoạn hai của kế hoạch hòa bình vẫn đình trệ. Ông Al-Hayya tiếp tục đàm phán mang tính chiến thuật để tránh bị coi là bên phá vỡ thỏa thuận, trong khi từ chối giải giáp thực chất. Israel duy trì kiểm soát khoảng một nửa lãnh thổ Gaza, các vụ đụng độ nhỏ lẻ tiếp diễn nhưng không leo thang thành chiến sự toàn diện. Đây là kịch bản giới phân tích và thị trường dự đoán hiện nghiêng mạnh về, phản ánh nhận định rằng cả hai bên đều thiếu động lực phá vỡ hiện trạng ngay lúc này.

Kịch bản thay thế: Qatar và Ai Cập thành công thúc đẩy một thỏa hiệp từng phần, trong đó Hamas giao nộp một phần vũ khí hạng nặng tại các khu vực cụ thể để đổi lấy việc Israel rút quân thêm và mở rộng viện trợ nhân đạo, cho phép Ủy ban Quản trị Gaza triển khai giới hạn. Kịch bản này khả thi nếu ông Al-Hayya, với tư cách người trực tiếp đàm phán thỏa thuận cũ, muốn chứng minh năng lực lãnh đạo bằng kết quả cụ thể thay vì chỉ dựa vào uy tín sống sót sau ám sát. Xác suất xảy ra ở mức trung bình, phụ thuộc nhiều vào sức ép nội bộ từ phe thực dụng do ông Meshaal đại diện.

Kịch bản rủi ro: Israel nối lại nỗ lực loại bỏ ông Al-Hayya hoặc tấn công diện rộng vào cấu trúc lãnh đạo Hamas, viện dẫn lý do ông là nhân vật thân Iran nguy hiểm nhất trong ban lãnh đạo mới. Nếu điều này xảy ra, kênh đàm phán qua Doha có nguy cơ sụp đổ, lệnh ngừng bắn tháng 10 năm 2025 chính thức tan vỡ, và Iran dưới quyền Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, vốn còn non kinh nghiệm điều phối khu vực, có thể phản ứng thái quá hoặc ngược lại tê liệt vì đang bận củng cố quyền lực trong nước. Cả hai hướng phản ứng của Tehran đều làm tăng rủi ro lan rộng xung đột ra ngoài phạm vi Trung Đông hẹp. Xác suất kịch bản này ở mức thấp trong ngắn hạn nhưng không thể loại trừ nếu Israel đánh giá cơ hội loại bỏ mục tiêu là hiếm có.

Điểm cần theo dõi tiếp theo

Chỉ báo quan trọng nhất trong những tuần tới là phản ứng chính thức của Israel trước việc ông Al-Hayya lên nắm quyền, vốn đến nay vẫn im lặng một cách đáng chú ý. Nếu Israel chọn cách im lặng kéo dài thay vì lên án hay đe dọa, đó là dấu hiệu Tel Aviv chấp nhận ông như một đối tác đàm phán trên thực tế, mở đường cho kịch bản thỏa hiệp từng phần thay vì đối đầu trực diện.