SpaceX vừa chốt giá IPO ở mức 135 USD/cổ phiếu vào ngày 11/6/2026, huy động 75 tỷ USD với định giá 1,77 nghìn tỷ USD. Đây là đợt IPO lớn nhất lịch sử, vượt xa kỷ lục 29,4 tỷ USD của Saudi Aramco năm 2019. Nhưng có một chi tiết quan trọng mà nhiều nhà đầu tư bỏ qua: sau IPO, ông Elon Musk vẫn nắm hơn 82% quyền biểu quyết dù chỉ sở hữu một phần nhỏ lợi ích kinh tế. Điểm mấu chốt nằm ở cấu trúc cổ phiếu hai lớp (dual-class).

Một công ty, hai loại cổ phiếu

Hãy hình dung một tòa chung cư. Tất cả cư dân đều sở hữu căn hộ (cổ phần kinh tế, quyền nhận cổ tức), nhưng chỉ chủ tòa nhà có quyền quyết định sơn lại tường hay thay thang máy. Đó chính là cách mô hình này vận hành. Công ty phát hành hai loại cổ phiếu: Class A dành cho công chúng, mỗi cổ phiếu mang 1 phiếu biểu quyết. Class B dành cho người sáng lập và nội bộ, mỗi cổ phiếu có thể mang 10, 20, thậm chí 50 phiếu biểu quyết. Khi SpaceX bán 555 triệu cổ phiếu Class A ra thị trường, ông Musk giữ lại cổ phiếu Class B với quyền biểu quyết gấp nhiều lần, đảm bảo ông vẫn kiểm soát mọi quyết định chiến lược.

Tại sao các công ty công nghệ ưa chuộng mô hình này?

Google (GOOGL) áp dụng mô hình hai lớp từ khi IPO năm 2004, với ông Larry Page và ông Sergey Brin nắm cổ phiếu Class B, mỗi cổ phiếu có 10 phiếu biểu quyết. Meta (META) cũng theo mô hình tương tự, cho phép ông Mark Zuckerberg kiểm soát công ty dù chỉ sở hữu khoảng 13% lợi ích kinh tế. Lý do: các nhà sáng lập muốn theo đuổi tầm nhìn dài hạn mà không bị cổ đông ngắn hạn ép buộc tối đa hóa lợi nhuận từng quý.

Với SpaceX, lập luận này càng có sức nặng hơn. Starlink đòi hỏi hàng tỷ USD vốn đầu tư trước khi sinh lời, và chương trình Starship đưa người lên Sao Hỏa là dự án xuyên thế hệ, không phải kế hoạch kinh doanh 5 năm. Nếu cổ đông phổ thông có quyền biểu quyết ngang bằng, họ có thể bỏ phiếu cắt giảm chi tiêu cho Sao Hỏa để tăng cổ tức ngay.

Mặt trái của quyền lực tập trung

Dual-class không phải không có rủi ro. WeWork dưới thời ông Adam Neumann là ví dụ điển hình: quyền biểu quyết vượt trội cho phép CEO đưa ra những quyết định tốn kém mà hội đồng quản trị không thể ngăn cản. Snap Inc. (SNAP) còn đi xa hơn khi cổ phiếu bán ra công chúng hoàn toàn không có quyền biểu quyết. Từng có giai đoạn S&P Dow Jones siết tiêu chí, hạn chế đưa thêm một số công ty có nhiều lớp cổ phiếu vào các bộ chỉ số lớn vì lo ngại về quản trị.

Cơ chế sunset provision

Để cân bằng, một số công ty thiết lập "sunset provision": quyền biểu quyết đặc biệt tự động hết hạn sau một số năm nhất định (thường 7-10 năm), hoặc khi người sáng lập rời công ty. Alphabet (GOOGL) không có điều khoản này, nghĩa là ông Page và ông Brin có thể duy trì quyền kiểm soát vô thời hạn. Việc SpaceX có áp dụng điều khoản này hay không sẽ ảnh hưởng lớn đến niềm tin của nhà đầu tư đối với cổ phiếu SPCX về dài hạn.

Nhà đầu tư cá nhân cần hiểu rõ: khi mua cổ phiếu hai lớp, bạn đang đặt cược vào tầm nhìn của người sáng lập, chứ không phải quyền biểu quyết của chính mình.