Giá dầu Brent $113.68/thùng (▲2.9%) vượt mốc 118 USD/thùng trong phiên 29/4, tăng khoảng 6% chỉ trong một ngày, sau khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ duy trì phong tỏa đường biển với Iran cho đến khi Tehran chấp nhận thỏa thuận hạt nhân. Cùng lúc, UAE tuyên bố rời OPEC kể từ 1/5, tạo nên cú sốc kép chưa từng có cho thị trường năng lượng toàn cầu.

Hai diễn biến cùng lúc đẩy thị trường dầu lên cao

Xung đột Mỹ - Iran đã bước sang ngày thứ 61. Dù lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ 8/4, đàm phán vẫn bế tắc. Tổng thống Trump nói với Axios rằng phong tỏa "hiệu quả hơn ném bom" và mô tả Iran đang "nghẹt thở." Hải quân Mỹ đã chặn hoặc chuyển hướng ít nhất 39 tàu, bắt giữ 2 tàu thương mại liên quan đến Iran trong những tuần gần đây. Phía Iran cũng bắt giữ tàu đối phương, cáo buộc vi phạm hàng hải.

Eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển 20% lượng dầu mỏ thế giới trong điều kiện bình thường, vẫn gần như tê liệt. Iran đề xuất mở lại eo biển để đổi lấy việc Mỹ dỡ phong tỏa và chấm dứt chiến tranh, nhưng tách riêng vấn đề hạt nhân sang giai đoạn sau. Tổng thống Trump thẳng thừng bác bỏ: yêu cầu của Washington là Tehran phải giao nộp uranium đã làm giàu và chấm dứt hoàn toàn chương trình làm giàu nội địa.

UAE gây chấn động khi tuyên bố rời OPEC sau 57 năm. Nước này có công suất khai thác 4,8 triệu thùng/ngày nhưng OPEC chỉ cho phép bơm 3,2 triệu thùng/ngày. Quyết định này mở ra dư địa tăng thêm 1,6 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 1,5% nguồn cung toàn cầu. Mâu thuẫn giữa Abu Dhabi và Riyadh về hạn ngạch đã âm ỉ từ năm 2021, nhưng cuộc chiến Iran trở thành chất xúc tác cuối cùng.

Phân tích chiến lược: Nhiều lớp tính toán

Tổng thống Trump đang đánh một canh bạc rủi ro cao. Phong tỏa là đòn bẩy mạnh nhất của Washington. Biện pháp này cắt nguồn thu dầu mỏ, vốn chiếm phần lớn ngân sách Iran, buộc Tehran phải lựa chọn giữa ổn định kinh tế và tham vọng hạt nhân. Tuy nhiên, cái giá phải trả là giá xăng tại Mỹ đã vọt lên 4,22 USD/gallon từ mức dưới 3 USD trước chiến tranh, gây áp lực trực tiếp lên người tiêu dùng Mỹ trong bối cảnh kinh tế đang giảm tốc.

Iran ở thế yếu hơn về quân sự sau các đợt không kích, nhưng vẫn giữ con bài chiến lược: khả năng đóng eo biển Hormuz thông qua Lực lượng Vệ binh Cách mạng (IRGC). Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cáo buộc Mỹ dùng "áp lực kinh tế và chia rẽ nội bộ" để gây bất ổn, trong khi một nguồn an ninh cấp cao tuyên bố Iran sẽ có "hành động thực tế chưa từng có" nếu phong tỏa tiếp tục. Tuyên bố này vừa mang tính đe dọa, vừa phản ánh áp lực nội bộ từ phe cứng rắn đang đòi đáp trả mạnh hơn.

Quyết định rời OPEC của UAE là nước cờ tính toán kỹ lưỡng. Giáo sư Steve Hanke tại Đại học Johns Hopkins gọi đây là chiến lược "lấy tiền rồi chạy": khi năng lượng xanh đe dọa giá dầu dài hạn và eo biển Hormuz có thể bị đóng bất cứ lúc nào, tốt nhất là khai thác tối đa ngay bây giờ. Về mặt địa chính trị, bước đi này làm suy yếu OPEC và ảnh hưởng của Ả Rập Xê Út, đồng thời gián tiếp hỗ trợ chiến lược của Mỹ bằng cách gia tăng nguồn cung dầu ngoài tổ chức.

Nga đóng vai trò trung gian đáng chú ý. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi gặp giới chức tại St. Petersburg, trong khi Tổng thống Donald Trump điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin. Moskva có lợi ích kép: giá dầu cao giúp tăng doanh thu xuất khẩu năng lượng dù đang chịu trừng phạt từ phương Tây, nhưng xung đột kéo dài cũng có thể đẩy châu Âu tăng tốc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo.

Với các nền kinh tế châu Á phụ thuộc nhập khẩu năng lượng, đặc biệt là Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam, giá dầu trên 110 USD là mối đe dọa trực tiếp đến tăng trưởng GDP và lạm phát. Việt Nam, dù là nước sản xuất dầu, vẫn nhập khẩu ròng các sản phẩm lọc hóa dầu và chịu tác động lan tỏa qua chi phí vận tải và sản xuất công nghiệp.

Ba kịch bản cho cuộc đối đầu Mỹ-Iran

Khả năng cao nhất: Đàm phán kéo dài, dầu dao động 110-125 USD. Pakistan đang làm trung gian cho các vòng đàm phán gián tiếp giữa Mỹ và Iran. Thị trường hiện nghiêng về khả năng hai bên sẽ đạt thỏa thuận hạt nhân trước cuối tháng 6, dù các điểm nghẽn vẫn còn lớn, chủ yếu quanh quyền làm giàu uranium của Iran và các giới hạn đi kèm. chương trình tên lửa, và vai trò hỗ trợ Hezbollah. Trong kịch bản này, phong tỏa được nới lỏng từng bước song song đàm phán, giá dầu giảm dần nhưng vẫn ở mức cao do nguồn cung bị gián đoạn cơ cấu.

Kịch bản thay thế: Thỏa thuận sơ bộ trong 60 ngày. Có báo cáo về khả năng đạt biên bản ghi nhớ trong thời gian ngắn, với thỏa thuận toàn diện trong 60 ngày. Nếu Iran đồng ý đình chỉ làm giàu uranium trong 20 năm để đổi lấy dỡ bỏ trừng phạt, eo biển Hormuz sẽ mở trở lại nhanh chóng. Giá dầu Brent có thể rơi về vùng 85-95 USD trong vòng vài tuần. UAE lúc này sẽ tung 1,6 triệu thùng/ngày ra thị trường, tạo áp lực giảm thêm. Đây là kịch bản có lợi nhất cho kinh tế toàn cầu nhưng đòi hỏi nhượng bộ lớn từ cả hai phía.

Kịch bản rủi ro: Leo thang quân sự, dầu vượt 140 USD. Nếu Iran thực hiện lời đe dọa "hành động chưa từng có" bằng cách tấn công tàu Mỹ hoặc rải thủy lôi quy mô lớn tại Hormuz, xung đột sẽ tái bùng phát dữ dội. Tổng thống Trump trước đó đã ra lệnh "bắn và tiêu diệt mọi tàu rải thủy lôi" tại eo biển. Hormuz bị đóng hoàn toàn có thể đẩy dầu Brent vượt 140 USD, gây suy thoái cho các nền kinh tế phụ thuộc năng lượng nhập khẩu, đặc biệt tại châu Á. Giới phân tích đánh giá xác suất kịch bản này ở mức thấp nhưng không thể loại trừ, đặc biệt nếu phe cứng rắn trong IRGC giành thêm ảnh hưởng chính trị.

Điều cần theo dõi

Chỉ báo quan trọng nhất trong tuần tới là kết quả vòng đàm phán thứ hai tại Pakistan và phản ứng chính thức của IRGC sau tuyên bố mới nhất của Tổng thống Trump. Nếu Iran quay lại bàn đàm phán với nhượng bộ về vấn đề hạt nhân, xung đột sẽ hạ nhiệt nhanh chóng. Ngược lại, bất kỳ hành động quân sự nào tại Hormuz sẽ là tín hiệu rằng kịch bản leo thang đang trở thành hiện thực. Thị trường năng lượng toàn cầu đang đứng trước bước ngoặt lớn nhất trong nhiều thập kỷ, và mỗi quyết định từ Washington hay Tehran đều có thể thay đổi cục diện chỉ trong vài giờ.