Stephen Sayle, người vừa được bổ nhiệm làm phó giám đốc phụ trách quan hệ lập pháp tại Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), từng giữ chức phó chủ tịch phụ trách quan hệ đối ngoại tại Fontem Ventures, công ty con của tập đoàn thuốc lá Imperial Brands. Thông tin này khiến giới y tế công cộng Mỹ dậy sóng, vì CDC là cơ quan đầu não trong cuộc chiến chống thuốc lá suốt nhiều thập kỷ qua.

Tại sao việc bổ nhiệm này gây tranh cãi?

Fontem Ventures là đơn vị phát triển thuốc lá điện tử nhãn hiệu blu và túi nicotine nhãn hiệu Zone, hai sản phẩm mà chính CDC từng cảnh báo về nguy cơ gây nghiện ở giới trẻ. Ông Sayle làm việc tại Fontem từ 2017 đến 2018, phụ trách vận động chính sách tại Mỹ cho các sản phẩm nicotine không đốt. Nói cách khác, công việc của ông là thuyết phục các nhà lập pháp rằng thuốc lá điện tử và túi nicotine ít hại hơn thuốc lá truyền thống, một luận điểm mà nhiều chuyên gia y tế vẫn đang tranh luận.

Timothy McAfee, cựu giám đốc Văn phòng Hút thuốc và Sức khỏe tại CDC từ 2010 đến 2017, gọi việc bổ nhiệm này là 'chưa có tiền lệ'. Ông nhấn mạnh rằng quyết định này 'hoàn toàn mâu thuẫn' với cam kết trước đó của Bộ trưởng Y tế Robert F. Kennedy Jr. về việc 'đóng cánh cửa xoay' giữa ngành công nghiệp và chính phủ.

'Cánh cửa xoay' hoạt động thế nào?

Thuật ngữ 'cánh cửa xoay' (revolving door) mô tả hiện tượng nhân sự di chuyển qua lại giữa cơ quan quản lý nhà nước và chính ngành mà họ có nhiệm vụ giám sát. Trong lĩnh vực thuốc lá, điều này đặc biệt nhạy cảm. Khi một người từng vận động chính sách cho hãng thuốc lá nay giữ vị trí tại CDC, cơ quan ban hành định hướng kiểm soát thuốc lá, câu hỏi về xung đột lợi ích là điều khó tránh khỏi.

Kelsey Romeo-Stuppy, luật sư trưởng tại tổ chức chống thuốc lá Action on Smoking and Health, cho rằng việc bổ nhiệm ông Sayle 'làm gia tăng lo ngại rằng chính quyền không bảo vệ người Mỹ khỏi tác hại của thuốc lá, mà thực tế đang đi ngược lại hoàn toàn'.

Bối cảnh rộng hơn: thuốc lá điện tử và túi nicotine bùng nổ

Việc bổ nhiệm diễn ra giữa lúc thị trường sản phẩm nicotine thay thế đang bùng nổ tại Mỹ. Doanh số túi nicotine (nicotine pouches) tăng gần ba lần từ 145 triệu USD lên 404 triệu USD chỉ trong hai năm (1/2023 đến 12/2024), trở thành phân khúc tăng trưởng nhanh nhất trong toàn bộ ngành thuốc lá. Tỷ lệ sử dụng túi nicotine ở giới trẻ và thanh niên Mỹ còn đáng báo động hơn: tăng gần bốn lần chỉ từ 2022 đến 2025.

Trong khi đó, thuốc lá điện tử vẫn là sản phẩm thuốc lá phổ biến nhất ở học sinh Mỹ, với khoảng 1,63 triệu thanh thiếu niên sử dụng trong năm 2024. Hơn 85% người dùng túi nicotine trẻ tuổi chọn sản phẩm có hương vị, đặc biệt là vị bạc hà, cho thấy ngành công nghiệp vẫn nhắm vào nhóm này.

Tại sao người Việt nên quan tâm?

Xu hướng nicotine pouches đang lan sang châu Á, bao gồm cả Việt Nam. Các sản phẩm như Zyn, on! và Velo đã xuất hiện trên các nền tảng thương mại điện tử hướng đến người tiêu dùng Việt. Khác với thuốc lá điện tử, túi nicotine không tạo hơi nên khó bị phát hiện khi sử dụng, đặc biệt trong trường học. Ở Việt Nam, nơi tỷ lệ nam giới hút thuốc lá truyền thống vẫn thuộc hàng cao nhất khu vực (trên 40% theo WHO), các sản phẩm nicotine thay thế thường được quảng cáo là 'ít hại hơn' nhưng thực tế vẫn gây nghiện mạnh do chứa hàm lượng nicotine cao.

Điều gì đáng theo dõi tiếp?

Phía Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ (HHS) bảo vệ quyết định, khẳng định ông Sayle có 'hơn 25 năm kinh nghiệm làm việc ở cấp cao trong chính phủ liên bang' và sẽ là 'tài sản quý giá tại CDC'. Tuy nhiên, giới chuyên gia sẽ theo dõi sát liệu các chính sách kiểm soát thuốc lá của CDC có thay đổi sau khi ông Sayle nhậm chức hay không, đặc biệt trong bối cảnh chính quyền đã hủy kế hoạch cấm thuốc lá bạc hà và có lập trường ôn hòa hơn với thuốc lá điện tử.